Việt Nam hướng tới 2045: Sau thời kỳ quá độ sẽ là mô hình phát triển nào?

© AP Photo / Vincent Thian

Từ một quốc gia bước ra khỏi chiến tranh, đi qua đổi mới và hội nhập, để tiến tới xác lập một mô hình phát triển có khả năng tự chủ trong kỷ nguyên số và thế giới đầy biến động. Sau nhiều thập niên, bài toán phát triển của Việt Nam mang màu sắc địa chính trị rõ nét hơn bao giờ hết.

Trong kỷ nguyên AI, big data và cạnh tranh công nghệ giữa các cường quốc, nguy cơ phụ thuộc không còn chỉ đến từ quân sự hay tài chính, mà còn đến từ quyền kiểm soát công nghệ lõi, chuỗi cung ứng và hạ tầng số. Điều đó buộc nhiều quốc gia phải nhìn lại “hệ điều hành phát triển” của chính mình.

Với Việt Nam, yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết khi mục tiêu 2045 không chỉ dừng ở thu nhập cao, mà còn là năng lực tự chủ chiến lược và khả năng giữ vững bản sắc phát triển trong một trật tự quốc tế đa cực đầy biến động.

“Mô hình động” và yêu cầu xây dựng một “hệ điều hành quốc gia” mới

Trả lời Phỏng vấn Sputnik Việt Nam, Đại tá Nguyễn Minh Tâm - Nguyên Giám đốc Trung tâm Thông tin Khoa học và Tư liệu giáo khoa, Học viện Chính trị Công an nhân dân cho rằng, Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển trên nền tảng định hướng xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, song mô hình phát triển trong giai đoạn mới phải là một mô hình linh hoạt, động và liên tục thích ứng với biến động của thời đại.

“Trước hết, cần khẳng định rằng Việt Nam vẫn tiếp tục phát triển trên cơ sở định hướng Xã Hội Chủ Nghĩa dưới sự lãnh đạo trực tiếp, tuyệt đối và toàn diện về mọi mặt của Đảng Cộng sản Việt Nam. Đó là điều chắc chắn. Tuy nhiên, hệ thống chính trị của một quốc gia dân tộc theo đường lối xã hội chủ nghĩa không hề có một mô hình duy nhất, độc nhất. Tùy theo hoàn cảnh địa chính trị, địa kinh tế và các đặc điểm riêng có của các quốc gia-dân tộc mà mỗi quốc gia-dân tộc ấy tự xây dựng cho mình một mô hình chế độ xã hội chủ nghĩa phù hợp với chính mình. Mô hình đó cũng phải phù hợp với bối cảnh địa chiến lược toàn cầu cũng như sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ để tránh bị lạc hậu hoặc chệch hướng. Mặt khác, do sự biến động và phát triển của cả các yếu tố bên trong và bên ngoài với nhiều yếu tố mới ra đời, do tác động qua lại của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, do các tác động của các cường quốc, của các cực tăng trưởng mà mô hình chế độ xã hội chủ nghĩa cũng phải là một mô hình động, luôn được cải tiến và đổi mới để phù hợp với những tiến bộ xã hội khu vực cũng như toàn cầu chứ không bao giờ là một mô hình cứng nhắc”, Đại tá Tâm nêu quan điểm.

Điều đáng chú ý, theo Đại tá Nguyễn Minh Tâm cho rằng, mô hình phát triển này như một cấu trúc bất biến. Ngược lại, khái niệm “mô hình động” được đặt ở vị trí trung tâm, tức giữ vững định hướng chiến lược.

Những phương thức quản trị, vận hành và tổ chức phát triển phải liên tục thích ứng với những thay đổi rất nhanh của công nghệ, kinh tế và địa chính trị toàn cầu.

“Hệ điều hành quốc gia cũng phải luôn luôn đổi mới theo nguyên tắc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và bản sắc dân tộc để tồn tại và phát triển trong xu thế hòa bình, hợp tác đa phương, đa lĩnh vực, tôn trọng sự khác biệt và chú trọng tăng cường những yếu tố đồng nhất để tạo sự đồng thuận cao nhất nhằm đạt hiệu quả hợp tác lớn nhất. Nói một cách ví von thì hệ điều hành của một quốc gia có văn hóa cây tre lâu đời cũng sẽ sâu rễ, bền gốc, thân vững chắc, cành uyển chuyển như chính biểu tượng của dân tộc Việt Nam”, vị Đại tá cho hay.

Khi dữ liệu trở thành hạ tầng chiến lược của quốc gia

Theo cách nhìn này, một quốc gia trong thời đại số không thể tiếp tục vận hành bằng tư duy quản trị của thời kỳ hành chính truyền thống.

Sự phát triển bùng nổ của lực lượng sản xuất số hóa đang tạo ra áp lực tái cấu trúc toàn diện đối với bộ máy quản lý nhà nước, từ phương thức vận hành dữ liệu cho tới cấu trúc nhân sự và cơ chế ra quyết định.

“Trong điều kiện cuộc cách mạng công nghệ số hóa đang diễn ra ồ ạt với tốc độ nhanh chóng đã tác động sâu sắc đến thượng tầng kiến trúc, đòi hỏi những cải tiến và sáng tạo cơ bản đối với cơ chế hoạt động của bộ máy quản lý Nhà nước. Trước hết là việc số hóa toàn bộ hệ dữ liệu từ dân cư đến tư liệu sản xuất, từ tài chính, tiền tệ đến phương tiện máy móc, từ hệ thống giao thông vận tải đến hệ thống an sinh xã hội, từ quốc phòng an ninh đến phòng thủ dân sự… Tất cả đều cần được số hóa và quản lý bằng các thuật toán”.

“Công dân số” sẽ quyết định năng lực cạnh tranh của Việt Nam

Có thể thấy một tư duy quản trị mới đang dần hình thành: dữ liệu trở thành hạ tầng chiến lược của quốc gia, còn năng lực xử lý dữ liệu sẽ quyết định hiệu quả vận hành của nhà nước trong tương lai. Tuy nhiên, theo chuyên gia, yếu tố quyết định nhất vẫn là con người.

“Đây là sự đổi mới quan trọng nhất, quyết định nhất khi mỗi một nhân sự trong bộ máy ở tất cả mọi cấp, mọi lĩnh vực, mọi địa bàn phải là những ‘công dân số’, làm chủ công nghệ số, khai thác sử dụng và xử lý dữ liệu thành thạo. Từ đó, tạo cơ sở nền tảng để giải phóng tư duy, đưa đến những cơ hội sáng tạo và phát triển”.

Điều này phản ánh một thực tế rằng bài toán chuyển đổi số ở Việt Nam hiện không còn đơn thuần là đầu tư công nghệ, mà sâu xa hơn là tái cấu trúc năng lực quản trị quốc gia để thích ứng với nền kinh tế tri thức.

Từ một dân tộc đi qua chiến tranh đến khát vọng định hình vị thế mới

Chia sẻ với Sputnik, Đại tá Nguyễn Minh Tâm bày tỏ, dấu mốc 100 năm thành lập nước năm 2045 không chỉ mang ý nghĩa lịch sử - chính trị, mà còn là mục tiêu phát triển đầy thách thức của Việt Nam sau một thế kỷ nhiều biến động.

Ông nhấn mạnh trong giai đoạn 1945-2045, dân tộc Việt Nam đã giành gần nửa thế kỷ cho chiến tranh, hy sinh để giành và giữ độc lập, và chỉ thực sự có điều kiện hòa bình, hội nhập bình đẳng với thế giới từ sau năm 1995.

Theo ông, dù thế giới hậu Chiến tranh Lạnh từng trải qua thời kỳ đơn cực với nhiều biểu hiện của chủ nghĩa đơn phương, bảo hộ và “tân thực dân mới”, xu thế hòa bình, đa phương hóa và dân chủ hóa quan hệ quốc tế vẫn là dòng chảy chủ đạo của thời đại.

Trong bối cảnh thế giới đang tái cấu trúc mạnh mẽ, Đại tá Nguyễn Minh Tâm cho rằng Việt Nam chỉ có thể giữ được độc lập và phát triển bền vững nếu vừa hội nhập sâu rộng, vừa duy trì được bản sắc và khả năng tự chủ chiến lược.

“Trong dòng chảy đó, với những thế mạnh đặc trưng của mình cộng với sức sáng tạo linh hoạt, uyển chuyển, Việt Nam với chính sách đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ, làm bạn với tất cả các quốc gia, các dân tộc, không phân biệt sang-hèn, giàu-nghèo, mạnh-yếu… sẽ có những cống hiến xứng đáng cho nền văn minh nhân loại bằng kỷ nguyên vươn mình, bằng những sáng tạo của bản thân để hòa nhập mà không bị hòa tan, giữ vững bản sắc riêng có thông qua con đường kết hợp đoàn kết dân tộc với đoàn kết quốc tế, kết hợp sức mạnh của dân tộc với sức mạnh của thời đại, hướng tới một kỷ nguyên hòa bình, thịnh vượng của toàn nhân loại và của chính mình”, Đại tá Nguyễn Minh Tâm nhấn mạnh.

Nếu thế kỷ XX là hành trình giành độc lập dân tộc, thì từ nay đến năm 2045 có thể sẽ là giai đoạn Việt Nam đi tìm một hình thức độc lập mới: độc lập về công nghệ, dữ liệu, năng lực quản trị và khả năng kiến tạo mô hình phát triển riêng trong một thế giới đa cực đầy biến động.

Taras Ivanov