Việt Nam đang vượt khỏi vai trò “công xưởng lắp ráp”?

© Ảnh : TTXVN/VNA

Từ lắp ráp điện thoại đến việc tham gia sâu vào chuỗi bán dẫn

Trong hơn 20 năm đầu tư tại Việt Nam, Samsung đã biến Bắc Ninh và Thái Nguyên thành những trung tâm sản xuất điện tử quy mô toàn cầu. Hàng trăm triệu chiếc điện thoại, màn hình và thiết bị điện tử mang thương hiệu Samsung xuất khẩu đi khắp thế giới đã được sản xuất từ những khu công nghiệp này.

Nhưng gần đây, động thái mới của Samsung gợi mở điều đáng bàn. Cuối tháng 5, Samsung công bố kế hoạch xây dựng nhà máy kiểm thử chip đầu tiên tại Việt Nam ở Thái Nguyên. Thời gian ngắn sau, LG Innotek cho biết sẽ đầu tư nhà máy sản xuất chất nền bán dẫn đầu tiên của hãng tại Hải Phòng.

Dù chưa phải các dự án chế tạo phiến bán dẫn, khâu đắt đỏ và phức tạp nhất của ngành bán dẫn. Thế nhưng, cả hai động thái đều cho thấy các tập đoàn Hàn Quốc đang đưa Việt Nam tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị chip toàn cầu, thay vì chỉ là nơi lắp ráp cuối cùng.

“Việt Nam có một chiến lược phát triển những ngành công nghiệp mới, gọi là ngành công nghiệp chiến lược và sản phẩm công nghiệp chiến lược. Trong đó có cả chip bán dẫn. Thậm chí NVIDIA và một số tập đoàn nước ngoài đã đến Việt Nam rồi. <...> Đây chính là cơ hội tốt của sự giao nhau giữa kỳ vọng phát triển của Việt Nam với chiến lược đầu tư của các tập đoàn Hàn Quốc,” giảng viên cao cấp tại Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân - PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nhận định trong với Sputnik.

Quan trọng hơn, sự dịch chuyển này được đảm bảo bởi ba yếu tố. Thứ nhất, là các hiệp định thương mại Việt Nam - Hàn Quốc. Thứ hai, là mạng lưới hợp tác giữa Hàn Quốc và ASEAN. Và thứ ba, là cam kết chính trị mạnh mẽ trong quan hệ song phương.

Những nền tảng đó giúp giảm thiểu rủi ro và tạo niềm tin để các nhà đầu tư tiếp tục đặt cược vào những dự án có hàm lượng công nghệ cao hơn tại Việt Nam.

Rõ ràng, việc các doanh nghiệp Hàn Quốc dịch chuyển sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn không phải ngẫu nhiên mà đều nằm trong sự tính toán của doanh nghiệp. Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, với các tập đoàn Hàn Quốc, nay Việt Nam không còn là một điểm đến mới nổi để các tập đoàn công nghệ đến "thử nghiệm" mà trở thành một trong những cứ điểm sản xuất quan trọng nhất trên toàn cầu.

“Chính các nhà đầu tư nước ngoài đã thấy Việt Nam là nhu cầu thực sự. Việt Nam cũng là nơi đáng tin cậy. Đặc biệt, Samsung ở Việt Nam khoảng 20 mấy năm rồi mà làm ăn phát đạt. Có thể nói đây là thiên thời, địa lợi, nhân hòa của Samsung tại Việt Nam, không có chỗ nào tốt hơn. Thế nên bây giờ nếu như tập đoàn này tiếp tục đầu tư vào công nghệ cao nữa, chip bán dẫn và nhiều lĩnh vực có giá trị cao hơn rất nhiều, thì tôi nghĩ đó là cơ hội to. Triển vọng đầu tư, triển vọng lợi nhuận từ đầu tư là rất lớn”, vị chuyên gia nhấn mạnh.

Khi một tập đoàn đã gắn bó hơn 20 năm, đầu tư hàng chục tỷ USD và xây dựng mạng lưới cung ứng quy mô lớn quyết định đưa các công đoạn công nghệ cao hơn vào Việt Nam, thì đó là minh chứng cho niềm tin rằng môi trường sản xuất trong nước đã sẵn sàng cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

“Điều này chứng tỏ Hàn Quốc đã đặt lòng tin rất lớn vào chính sách phát triển của Việt Nam. Chắc chắn phía Hàn Quốc thấy sự phát triển của Việt Nam là rất lớn. Cho nên tôi nghĩ đây là một bước chuyển của Hàn Quốc rất phù hợp với tâm tư, nguyện vọng và bối cảnh của Việt Nam. Đồng thời cũng thể hiện Việt Nam là một mảnh đất hấp dẫn, có khả năng tiếp nhận công nghệ cao. Đây cũng là tiền đề để cơ hội Việt Nam phát triển.

Một trong những tín hiệu rõ ràng nhất cho thấy Việt Nam đang dịch chuyển lên phân khúc giá trị cao hơn đến từ chính các nhà đầu tư Hàn Quốc. Việc tham gia sâu vào chuỗi giá trị bán dẫn, tất nhiên, không diễn ra ngay lập tức, mà đòi hỏi thời gian dài để nâng cấp năng lực công nghệ và nhân lực.

Thực tế cho thấy, trong những năm qua, Samsung đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ và đào tạo nhà cung ứng tại Việt Nam, giúp nâng cao năng lực cho hàng trăm doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ.

Các chương trình này trải rộng qua nhiều giai đoạn, với quy mô từ đào tạo quản lý, cải tiến sản xuất đến tư vấn tiêu chuẩn chất lượng cho cả nhà cung ứng cấp 1 và cấp 2.

Điểm quan trọng hơn là quá trình này đang hình thành một hệ sinh thái công nghiệp tương đối hoàn chỉnh, trong đó doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu của Samsung.

Khi nền tảng này được tích lũy đủ về quy mô và năng lực, nó có thể trở thành bệ đỡ quan trọng nếu Samsung mở rộng sang các lĩnh vực công nghệ cao hơn như bán dẫn.

Vì sao là Việt Nam?

Những năm gần đây, khái niệm “China+1” đã trở thành một xu hướng chủ đạo trong tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Các tập đoàn đa quốc gia không rời bỏ Trung Quốc, nhưng có nhu cầu xây dựng thêm một cứ điểm sản xuất thứ hai nhằm phân tán rủi ro, đảm bảo tính ổn định và tối ưu hóa chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh đó, Trung Quốc đã bước sang giai đoạn phát triển mới khi ngày càng làm chủ nhiều công nghệ cốt lõi, từ điện thoại thông minh, xe điện đến các tập đoàn công nghệ lớn như Huawei.

Chính quá trình tự chủ công nghệ này khiến vai trò “công xưởng thế giới” của Trung Quốc đang dịch chuyển, và nhu cầu tìm kiếm một trung tâm sản xuất bổ sung bên ngoài nước này trở nên rõ rệt hơn.

Theo đánh giá của chuyên gia, Việt Nam đang nổi lên như một trong những ứng viên phù hợp nhất cho vị trí đó.

Việt Nam không chỉ nằm ở vị trí địa lý gần Trung Quốc mà còn có chính trị ổn định và sự nhất quán trong chính sách, một trong những yếu tố đặc biệt quan trọng đối với các ngành có chu kỳ đầu tư dài như bán dẫn. Ở khía cạnh này, Việt Nam đang có lợi thế hơn so với các nước trong khu vực.

“Trong công thức China +1, Việt Nam lại là một trong những phương án thay thế tốt nhất cho Trung Quốc và là nơi lý tưởng cho các tập đoàn Hàn Quốc. Bởi lẽ, hiện Trung Quốc đã tự chủ nhiều hơn về công nghệ. Trong khi đó Việt Nam vừa gần Trung Quốc, vừa có quan hệ thân thiện với Hàn Quốc. Còn Ấn Độ thì tính bảo hộ khá nặng, kèm nhiều yếu tố phức tạp về xã hội và chính sách thương mại. Indonesia hiện cũng có những điều chỉnh về chính sách. Chính trị Việt Nam ổn định, còn chính sách nhất quán khi không có những thay đổi đột ngột”, chuyên gia cho hay.

Trong bức tranh đó, vai trò của Samsung tại Việt Nam là một minh chứng điển hình. Không chỉ dừng ở quy mô đầu tư lớn, tập đoàn này còn đóng góp hàng chục tỷ USD kim ngạch xuất khẩu mỗi năm, trở thành một trong những động lực quan trọng của thương mại Việt Nam.

Chính mức độ gắn kết sâu rộng này đã khiến Samsung trở thành một trong những nhà đầu tư có vị thế đặc biệt, không chỉ về kinh tế mà còn trong cấu trúc sản xuất và xuất khẩu của nền kinh tế Việt Nam.

Điều Việt Nam cần không phải là nhà máy chip

Trong những cuộc tranh luận về bán dẫn ở Việt Nam, câu hỏi thường bị đẩy lên phía trước là: bao giờ có nhà máy chế tạo chip tiên tiến, phần “đỉnh” của chuỗi giá trị. Nhưng chia sẻ với Sputnik, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nêu quan điểm rằng, Việt Nam đang đi vào ngành công nghiệp này bằng việc tích lũy từng mắt xích.

Nếu chỉ đứng chờ công nghệ lõi được chuyển giao, cơ hội sẽ rất nhỏ. Nhưng nếu tham gia vào phần việc xung quanh lại là con đường khả thi hơn nhiều.

Samsung là ví dụ được nhắc đi nhắc lại. Hơn hai thập kỷ có mặt tại Việt Nam, tập đoàn này không chỉ xây nhà máy điện thoại hay linh kiện mà quan trọng hơn là tạo ra một lớp doanh nghiệp vệ tinh.

“Khi đào tạo thành công các nhà cung ứng, nó tạo ra một hệ sinh thái. Khi mở rộng sang công nghệ cao hơn như bán dẫn thì hệ sinh thái đó tiếp tục phát huy tác dụng”, chuyên gia Lạng nói.

Trong thực tế, một nhà máy có thể dựng lên trong vài năm. Nhưng hệ sinh thái công nghiệp xây dựng phải mất cả một thập kỷ, thậm chí lâu hơn. Doanh nghiệp nội địa có thể tham gia vào vật liệu, cơ khí chính xác, linh kiện, kiểm định, logistics hay dịch vụ kỹ thuật, thì câu chuyện sẽ khác hẳn.

“Hiện nay Samsung đã có hệ sinh thái ở Thái Nguyên, có hàng chục doanh nghiệp đi theo. Đó là hệ thống doanh nghiệp phụ trợ. Nếu mình không tham gia thì người khác sẽ tham gia. Hàn Quốc sẵn sàng chuyển giao cho mình những lĩnh vực phụ trợ. Việt Nam phải cố gắng học họ, theo đuổi họ và có chiến lược bám sát Samsung. Những phần công nghệ lõi có thể họ không chuyển giao. Nhưng những phần phụ trợ thì hoàn toàn có thể tham gia”, ông phân tích với Sputnik.

Và cũng vì thế, cơ hội lớn nhất của Việt Nam, sẽ nằm ở những doanh nghiệp có thể chen vào được hệ sinh thái xung quanh và có thể quyết định toàn bộ vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị dài hạn.

Cơ hội không mở mãi

Cơ hội hiện nay được nhìn nhận là mang tính bước ngoặt, thậm chí có thể xem là “nghìn năm có một”.

Khi các tập đoàn như Samsung ưu tiên sử dụng doanh nghiệp Việt Nam, thì vấn đề không còn nằm ở nhu cầu từ phía nhà đầu tư, mà chuyển sang yêu cầu về năng lực đáp ứng của nội tại nền kinh tế, từ khả năng tham gia chuỗi phụ trợ, chất lượng nguồn nhân lực kỹ sư cho đến mức độ đáp ứng các tiêu chuẩn công nghệ ngày càng khắt khe.

“Điều quan trọng là làm thế nào để các tập đoàn Hàn Quốc có định hướng lâu dài với Việt Nam và đồng thời giúp Việt Nam hình thành được năng lực thực sự trong nước về những công nghệ của tương lai”, vị chuyên gia nhấn mạnh.

Điều này chỉ có thể đạt được nếu Việt Nam chủ động xây dựng một hệ sinh thái công nghiệp đủ sâu, đủ rộng để “đi cùng chuỗi” thay vì đứng bên ngoài chuỗi giá trị.

Vấn đề cốt lõi vì thế không nằm ở quy mô các dự án đầu tư, mà ở năng lực nội tại: doanh nghiệp Việt Nam có đủ mạnh để tham gia chuỗi phụ trợ hay không, hệ thống đại học có đào tạo đúng nhu cầu hay không, và quan trọng hơn là có tận dụng được giai đoạn chuyển dịch chiến lược này hay không.

Về mặt chiến lược, Hàn Quốc sẵn sàng mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực phụ trợ, và đây là cơ hội rất lớn để doanh nghiệp trong nước tích lũy năng lực nếu doanh nghiệp Việt Nam biết bám sát, học hỏi và đầu tư đúng hướng.

Để làm được điều này, Việt Nam cần đồng thời đáp ứng ba trụ cột: phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hình thành hệ thống doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ đủ mạnh, và bảo đảm các điều kiện nền tảng như năng lượng, đất đai, hạ tầng cũng như môi trường chính sách ổn định. Đồng thời đưa ra những điều kiện để nhà đầu tư nước ngoài chuyển giao công nghệ cho Việt Nam.

Có lẽ câu chuyện về bán dẫn ở Việt Nam, nhìn từ Samsung hay LG cho thấy, quá trình tích lũy dài khi các mắt xích nhỏ hơn dần hình thành và tự đứng vững trong chuỗi giá trị.

Taras Ivanov