Giữ tâm an - Đón Tết lành: Nghệ thuật dưỡng tâm theo triết lý Á Đông

Ý nghĩa của Tâm an trong triết học Á Đông

Quan niệm Á Đông cho rằng, Tâm được xem như chủ thể của mọi hoạt động tinh thần và là trung tâm điều tiết khí huyết. Trong kinh điển Đông y ghi nhận Tâm chủ thần minh và là nơi chứa đựng sự sáng suốt, khả năng phân biệt, cảm thụ và ý chí. Khi Tâm ổn định, con người giữ được sự quân bình trong hành vi và cảm xúc. Điều này tạo ra trạng thái hòa hợp giữa thế giới bên trong và hoàn cảnh bên ngoài.

Quan niệm này tương đồng với các lý thuyết thần kinh học hiện đại. Não bộ khi duy trì được sự ổn định trong hệ limbic và vỏ não trước trán sẽ kiểm soát tốt cảm xúc, giảm đáp ứng quá mức của hệ thần kinh giao cảm. Do đó, cảm giác "Tâm an" không phải là khái niệm mơ hồ mà là biểu hiện của sự điều hòa sinh lý - thần kinh thật sự.

Khi Tâm ổn định, con người giữ được sự quân bình trong hành vi và cảm xúc.

Dưỡng Tâm và mối liên hệ giữa ngũ tạng

Trong y học cổ truyền, Tâm không tồn tại độc lập mà hòa vào sự vận hành của toàn bộ ngũ tạng gồm Tâm, Can, Tỳ, Phế và Thận. Mỗi tạng đều có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự ổn định của thần. Vì vậy, muốn Tâm an phải dưỡng cả hệ thống, không thể chăm một tạng mà bỏ các tạng còn lại.

Tâm chủ huyết mạch, tàng thần và là nơi cư trú của ý thức, cảm xúc và sự minh mẫn: Khi Tâm huyết đầy đủ, thần được nuôi dưỡng, con người giữ được sự ổn định tinh thần. Ngược lại, Tâm huyết hư gây hồi hộp, mất ngủ, dễ lo nghĩ và giảm khả năng chịu đựng căng thẳng.

Can chủ sơ tiết và điều đạt khí cơ: Can là trung tâm điều hòa cảm xúc, nhất là các trạng thái uất ức, tức giận, lo lắng. Khi Can khí uất, khí cơ bị đình trệ, sinh bực bội, chán nản, ngủ không sâu, dễ mơ nhiều. Can còn liên hệ mật thiết với huyết nên Can huyết hư cũng khiến Tâm bồn chồn, trí nhớ giảm.

Tỳ chủ vận hóa, sinh hóa khí huyết và chủ tư lự: Tỳ hư dễ sinh lo nghĩ quá mức, ăn uống kém, tiêu hóa rối loạn và kéo theo huyết không đủ để nuôi Tâm. Tỳ và Tâm tương hỗ: Tỳ mạnh thì khí huyết sung túc, Tâm có nền để tàng thần ổn định.

Phế chủ khí và điều khiển sự giao hòa giữa khí trời và khí trong cơ thể: Phế khí đầy đủ giúp hít thở sâu, ổn định nhịp thở - đây là nền tảng quan trọng để điều hòa Tâm. Khi Phế khí yếu, người dễ than thở ngắn, thở nhanh, Tâm trạng dễ xao động, lo âu biểu lộ rõ hơn.

Thận tàng tinh, chủ nạp khí và là gốc của âm dương trong cơ thể: Thận âm đầy đủ giúp Tâm được mát, không vội vã, không hồi hộp. Thận dương vững mạnh giúp khí hóa điều hòa, tinh thần sáng sủa và ý chí ổn định. Thận tinh là gốc của não và tủy, nên khi Thận hư con người dễ mệt mỏi, giảm khả năng thích ứng, Tâm thần bất an.

Ngũ tạng phối hợp như một hệ thống thống nhất. Sự mất cân bằng của một tạng đều có thể ảnh hưởng tới Tâm. Đồng thời, khi Tâm rối loạn (lo âu, mất ngủ, căng thẳng kéo dài) cũng làm tiêu hao khí huyết của các tạng khác, tạo vòng xoáy bệnh lý khó điều trị. Vì vậy dưỡng Tâm trong Đông y là nghệ thuật điều hòa trọn vẹn ngũ tạng, tức là dưỡng khí của Phế, dưỡng huyết của Tâm Tỳ, dưỡng sơ tiết của Can và dưỡng tinh khí của Thận.

Dưỡng Tâm theo quan điểm y học hiện đại

Căng thẳng kéo dài hoạt hóa tuyến yên và tuyến thượng thận, làm tăng cortisol và adrenalin. Các nghiên cứu thần kinh học cho thấy sự hoạt hóa quá mức này gây rối loạn nhịp sinh học, ảnh hưởng đến giấc ngủ và điều hòa cảm xúc. Trạng thái không an là hệ quả của sự mất cân bằng giữa hai nhánh giao cảm và đối giao cảm. Khi giao cảm chiếm ưu thế, người bệnh dễ hồi hộp, bồn chồn, rối loạn tiêu hóa và tăng nhạy cảm với tiếng động hay ánh sáng.

Một số bằng chứng điện não cho thấy thiền, hít thở sâu và các kỹ thuật thư giãn làm tăng hoạt động sóng alpha, làm chậm nhịp tim và ổn định trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA). Điều này tương đồng với mục tiêu dưỡng Tâm của Đông y là khiến khí huyết an hòa, thần được tàng ổn định.

Nghệ thuật dưỡng Tâm theo Đông y

Dưỡng khí để giúp khí cơ thông đạt. Thực hành hít thở sâu, điều tức hoặc dưỡng sinh nhẹ buổi sáng giúp điều hòa hoạt động giao cảm và tăng cường oxy máu.

Dưỡng huyết để thần được yên: Chế độ ăn bổ huyết như táo đỏ, long nhãn, hạt sen hoặc các bài thuốc cổ phương được nghiên cứu hiện đại hóa như Thiên vương bổ Tâm thang đang được chứng minh có tác động chống oxy hóa và cải thiện giấc ngủ.

Chế độ ăn bổ huyết như táo đỏ, long nhãn, hạt sen giúp dưỡng huyết để thần được yên.

Dưỡng Can để giải uất: Đi bộ trong không gian xanh, duy trì vận động nhịp nhàng hoặc châm cứu huyệt Thái xung, Nội quan... đã được chứng minh giúp cải thiện cảm xúc và giảm lo âu.

Dưỡng Thận để tăng sức đề kháng: Ngủ đúng giờ, tránh lạm dụng rượu bia và giữ ấm phần lưng giúp ổn định trục nội tiết - thần kinh theo giải thích của y học hiện đại.

Các nghiên cứu gần đây tại Việt Nam cho thấy châm cứu nhóm huyệt An thần, Thần môn, Tam âm giao giúp cải thiện giấc ngủ và giảm căng thẳng ở bệnh nhân mất ngủ mạn tính. Điều này củng cố quan điểm Đông y về sự liên thông giữa ngủ - khí huyết - tâm thần.

Nghệ thuật giữ Tâm an để đón Tết lành

Dưỡng Tâm không chỉ là uống thuốc hay tập luyện mà là chọn cách sống chậm rãi hơn trong giai đoạn cuối năm. Giảm bớt kỳ vọng, giữ lối sống điều độ, dành thời gian cho những hoạt động mang lại niềm vui nội tại và quan tâm trọn vẹn đến sức khỏe tinh thần là chìa khóa. Tết là khoảnh khắc giao mùa, vì vậy sự quân bình giữa làm việc, nghỉ ngơi và chăm sóc bản thân chính là món quà dành cho Tâm.

Khi Tâm an, khí huyết thuận, sức khỏe trọn vẹn và Tết trở thành thời điểm thật sự để tái tạo năng lượng. Đây là tinh thần cốt lõi của dưỡng Tâm trong Đông y và cũng là lời chúc lành đầu năm mới.

TS.BSCKII. Kiều Xuân Thy