2026 sẽ đưa hợp tác khoa học – giáo dục Nga –Việt lên một tầm cao công nghệ mới

© Depositphotos.com / Tong_Nawarit

Năm 2025, Liên bang Nga và CH XNCN Việt Nam kỷ niệm 75 năm hợp tác khoa học và giáo dục và năm 2026 hai nước xác định là Năm chéo Khoa học – Giáo dục – năm hợp tác xuyên quốc gia giữa hai nước trong lĩnh vực khoa học và giáo dục.

75 năm hợp tác khoa học Việt - Nga là một chặng đường đặc biệt

75 năm hợp tác khoa học Việt - Nga được đánh giá là một chặng đường đặc biệt. Tài sản vô giá là tình hữu nghị đặc biệt giữa hai dân tộc: hàng vạn trí thức Việt Nam được đào tạo tại Liên Xô trước đây và Liên bang Nga ngày nay, bằng nhiều trường phái khoa học, công trình nghiên cứu chung, và những thế hệ cán bộ khoa học đó hiện nay đang giữ vai trò nòng cốt trong hệ thống khoa học - công nghệ của Việt Nam. Từ chuyến bay lịch sử của Anh hùng Phạm Tuân trong chương trình Intercosmos, đến hợp tác lâu dài trong các lĩnh vực toán học, vật lý, hóa học, sinh học, khoa học Trái đất, công nghệ sinh học, vật liệu mới và khoa học biển, hợp tác Việt - Nga đã trở thành một biểu tượng bền vững của hợp tác khoa học - giáo dục quốc tế.

“Trong hơn bảy thập kỷ qua, thông qua hợp tác với Liên Xô trước kia và Liên bang Nga hiện nay, Việt Nam đã hình thành được đội ngũ cán bộ khoa học hùng hậu ở hầu hết các lĩnh vực nền tảng. Riêng trong hệ thống Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, có hàng trăm cán bộ được đào tạo tại Nga, nhiều người là chuyên gia đầu ngành, chủ nhiệm chương trình khoa học cấp quốc gia, lãnh đạo các viện nghiên cứu và phòng thí nghiệm trọng điểm. Đây chính là nội lực khoa học được hình thành trực tiếp từ hợp tác Việt – Nga”, - ông Trần Hồng Thái, Phó Chủ tịch Thường trực Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam phát biểu tại Diễn đàn Khoa học và Giáo dục “Nga – Việt Nam: 75 năm hợp tác” ngày 11/12/2025 tại Mátxcơva.

Theo Tổng thống Vladimir Vladimirovich Putin, các vấn đề nhân đạo và đào tạo nhân lực là những vấn đề then chốt đối với Nga và Việt Nam.

Trong những năm qua, hai nước đã đạt được những kết quả đáng kể trong lĩnh vực nhân đạo. Hai nước đã ký 3 Hiệp định liên chính phủ về hợp tác khoa học – giáo dục: Hiệp định trong lĩnh vực giáo dục đại học ký tháng 6/2024; Hiệp định về việc chuyển giao tàu nghiên cứu "Giáo sư Gagarinsky" cho Trung tâm Nhiệt đới Việt Nga để thực hiện các cuộc thám hiểm biển chung ký tháng 1/2025; Hiệp định về việc chuyển đổi Phân viện Hà Nội của Viện Ngôn ngữ Nga mang tên Alexander Sergeyevich Pushkin thành Trung tâm Ngôn ngữ Nga Liên hợp ký tháng 5/2025).

Giáo dục và đào tạo luôn là niềm tự hào đặc biệt và là nền tảng vững chắc cho mối quan hệ giữa hai nước, Nga và Việt Nam. Hàng chục nghìn chuyên gia Việt Nam được đào tạo tại các trường đại học Liên Xô và Nga đã trở thành các nhà khoa học, chính trị gia và nhà quản lý – tầng lớp trí thức ưu tú – và đã đóng góp vô cùng quý giá vào sự phát triển của Việt Nam hiện đại. Truyền thống này vẫn tiếp tục được duy trì đến ngày nay. Và hiện tại, hai nước cũng đang chứng kiến những động thái tích cực trong đào tạo nhân lực.

“Hàng năm, có hơn 3.300 sinh viên Việt Nam du học tại Nga. Việt Nam được Nga cấp một trong những chỉ tiêu lớn nhất dành cho các nước không thuộc CIS (Cộng đồng các quốc gia độc lập) – 1.000 suất học bổng được ngân sách nhà nước tài trợ mỗi năm”, - PGS-TS quan hệ quốc tế Hoàng Giang nói với Sputnik.

Ngôi sao sáng trong hợp tác khoa học – nghiên cứu Việt – Nga

Ngôi sao sáng trong hợp tác khoa học – nghiên cứu Việt – Nga là Trung tâm Nghiên cứu và Công nghệ Nhiệt đới Việt-Nga. Từ năm 1988, Trung tâm hoạt động dưới sự chỉ đạo khoa học và phương pháp luận của Viện Hàn lâm Khoa học Nga. Trung tâm quy tụ 51 tổ chức, bao gồm Viện Hóa lý và Điện hóa A.N. Frumkin thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Viện Tổng hợp Hóa dầu A.V. Topchiev thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Viện Sinh thái và Tiến hóa A.N. Severtsov thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga, và nhiều tổ chức khác.

“Trung tâm là hình mẫu tiêu biểu cho sự hợp tác khoa học giữa hai nước. Công việc được thực hiện trong ba lĩnh vực: khoa học vật liệu nhiệt đới, sinh thái nhiệt đới và y học nhiệt đới. Các nghiên cứu triển vọng tập trung vào an toàn sinh học và hóa học, biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường, bao gồm cả vùng biển. Năm 2025, Nga đã chuyển giao tàu nghiên cứu "Giáo sư Gagarinsky" cho Trung tâm, việc này làm tăng đáng kể tiềm năng hợp tác nghiên cứu tại Việt Nam. Chuyến thám hiểm đầu tiên của tàu "Giáo sư Gagarinsky" dự kiến sẽ diễn ra vào quý 1 năm 2026”, - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Viện sĩ Vladislav Yakovlevich Panchenko phát biểu tại Diễn đàn Khoa học và Giáo dục “Nga – Việt Nam: 75 năm hợp tác” ngày 11/12/2025 tại Mátxcơva.

Những thành tựu hợp tác khoa học nổi bật

Trong gần 20 năm qua, hai nước đã có sự hợp tác khoa học sâu rộng, do Quỹ Nghiên cứu Cơ bản Nga (RFBR) tổ chức (một bộ phận của Viện Hàn lâm Khoa học Nga), hiện nay có tên gọi là Trung tâm Thông tin Khoa học Nga (RCSI).

“Hơn 150 dự án hợp tác Nga-Việt Nam trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và hơn 40 dự án trong lĩnh vực nhân văn đã nhận được sự hỗ trợ chung trên cơ sở cạnh tranh”, - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Viện sĩ Vladislav Yakovlevich Panchenko nhấn mạnh.

Các lĩnh vực nghiên cứu chung Nga – Việt bao gồm: nghiên cứu đa dạng sinh học, hoạt động sinh học và y học của các mẫu vật quý hiếm về hệ động thực vật của rừng nhiệt đới, vùng núi và rạn san hô Việt Nam, xác định tình trạng bảo tồn của chúng, phân bố chất ô nhiễm và xây dựng phương pháp loại bỏ chúng, tìm kiếm các loại kháng sinh tự nhiên mới, thuốc chống ung thư và các hợp chất sinh hóa, nghiên cứu các chất độc sinh học và độc tố thần kinh quý hiếm và các ứng dụng y học tiềm năng của chúng, nghiên cứu các quá trình kiến tạo, hoạt động núi lửa, địa chất và các mỏ quặng ở các vùng khó tiếp cận của Việt Nam, nghiên cứu trong lĩnh vực toán học cơ bản, khoa học vật liệu nano, công nghệ máy tính, hệ thống kỹ thuật, mối liên hệ lịch sử văn hóa, hiện tượng xã hội và ngôn ngữ.

“Những dự án hợp tác khoa học – nghiên cứu của các đồng nghiệp Nga và Việt Nam điển hình đã đạt được kết quả tốt là: Dự án nghiên cứu cơ chế mẫn cảm của khoai tây đối với virus Y và phát triển giống khoai tây kháng virus; Dự án nghiên cứu các dẫn xuất mới, độc đáo của pyrroloazepine hợp nhất – phương pháp tổng hợp và các đặc tính hữu ích; Nghiên cứu Nga-Việt trong lĩnh vực thuật toán chữ ký số đại số: Điều kiện tiên quyết và triển vọng cho tiêu chuẩn thực tiễn hậu lượng tử và những dự án khác trong lĩnh vực khí hậu, nghiên cứu biển”, - TSKH Trần Hiếu chia sẻ với Sputnik.

“Đặc biệt, trong khuôn khổ Hiệp hội Á - Âu hỗ trợ nghiên cứu khoa học (EASR), do Quỹ Nghiên cứu Cơ bản Nga khởi xướng, hợp tác khoa học đã phát triển theo hình thức đa phương, trong đó các nhà nghiên cứu từ các quốc gia khác như Hàn Quốc, Indonesia và Myanmar đã tham gia vào dự án khoa học cùng với các nhà khoa học Nga và Việt Nam”, - PGS-TS quan hệ quốc tế Hoàng Giang nhấn mạnh với Sputnik.

Nga và Việt Nam: hướng tới Năm chéo khoa học – giáo dục 2026

Hợp tác Việt - Nga hiện nay đang chuyển mạnh sang đào tạo gắn với nhóm nghiên cứu, phòng thí nghiệm và các dự án khoa học - công nghệ chiến lược.

“Việt Nam đang đứng trước yêu cầu bức thiết từ thực tiễn phải phát huy mạnh mẽ nội lực khoa học - công nghệ để tăng tốc và bứt phá. Hợp tác khoa học – giáo dục với Nga là động lực quan trọng thúc đẩy đòn bẩy chiến lược để Việt Nam phát huy nội lực, hình thành năng lực khoa học nội sinh của quốc gia. Mở rộng quy mô hợp tác với Nga trong giai đoạn tới là cần thiết và hai bên cần cùng nhau xác định các lĩnh vực ưu tiên mới mang tính đột phá, phù hợp với chiến lược phát triển của cả Việt Nam và Nga”, - TSKH Trần Hiếu nhấn mạnh với Sputnik.

Năm 2026 được xác định là Năm Chéo Nga – Việt trong lĩnh vực hợp tác khoa học – giáo dục. 2026 cũng được đánh giá sẽ là một giai đoạn mang tính tất yếu trong sự phát triển cuộc đối thoại lâu dài và hiệu quả giữa Nga và Việt Nam. Nền tảng của cuộc đối thoại này đã được củng cố vào đầu tháng 12/2025 tại cuộc họp của Ủy ban Hợp tác Giáo dục, Khoa học và Công nghệ Nga-Việt thuộc Ủy ban Liên chính phủ Nga-Việt về Hợp tác Kinh tế - Thương mại, và Khoa học - Kỹ thuật tại Hà Nội. Đại diện các bộ, viện hàn lâm và trường đại học trọng điểm của cả hai nước đã tổng kết kết quả và vạch ra các định hướng chiến lược đầy tham vọng, cũng như xác định các biện pháp thực hiện kế hoạch hợp tác toàn diện giữa hai nước đến năm 2030.

Theo Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Viện sĩ Vladislav Yakovlevich Panchenko, năm 2026 sẽ đưa mối quan hệ hợp tác của chúng ta lên một tầm cao công nghệ mới. Chúng ta cần tập trung vào các lĩnh vực đột phá. Các ưu tiên bao gồm nghiên cứu chung về trí tuệ nhân tạo, vật liệu mới, năng lượng sạch và sinh thái học, đặc biệt là khoa học biển, công nghệ sinh học và tự động hóa.

“Đặc biệt quan trọng là hợp tác trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân, trong đó Nga sẽ hỗ trợ đào tạo nhân lực và phát triển cơ sở hạ tầng cho Trung tâm Nghiên cứu và Công nghệ Hạt nhân đang được xây dựng tại Việt Nam. Trọng tâm chính của Trung tâm sẽ là phát triển các công nghệ quản lý chất thải hạt nhân và tạo ra một chu trình nhiên liệu hạt nhân khép kín”, - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Viện sĩ Vladislav Yakovlevich Panchenko nhấn mạnh tại Diễn đàn Khoa học – Giáo dục Nga –Việt ngày 11/12/2025.

Về phía Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam đề xuất 4 định hướng hợp tác Việt-Nga trọng tâm cho năm 2026:

1.Hình thành hệ sinh thái nghiên cứu chung trong các lĩnh vực công nghệ mới nổi gồm: Trí tuệ nhân tạo và khoa học dữ liệu, Công nghệ không gian và quan sát Trái đất, vật liệu mới, năng lượng sạch, y sinh - dược học và công nghệ sinh học.

Việt Nam mong muốn xây dựng các phòng thí nghiệm chung và chương trình đào tạo nhà khoa học trẻ theo mô hình đồng hướng dẫn và chia sẻ hạ tầng nghiên cứu.

2.Tăng tính kết nối giữa các chương trình nghiên cứu song phương

3.Tăng cường trao đổi học giả và phát triển nguồn nhân lực KH&CN

Thay vì chỉ tập trung vào đào tạo dài hạn, hai bên có thể mở rộng cho các chương trình trao đổi 1–6 tháng dành cho nhà khoa học trẻ và các khóa đào tạo ngắn hạn về công nghệ mới. Điều này vừa phù hợp xu thế, vừa đáp ứng nhu cầu thực tiễn của các viện – trường.

4.Phối hợp tổ chức hiệu quả Năm giao lưu giáo dục – khoa học – công nghệ Việt Nam – Liên bang Nga 2026

“Năm 2026 sẽ là điểm nhấn quan trọng để nâng hợp tác hai nước lên tầm cao mới. Bộ KH&CN Việt Nam sẵn sàng cùng Nga xây dựng lộ trình chi tiết các hoạt động, vận hành cổng thông tin song ngữ phục vụ kết nối khoa học và giáo dục và tổ chức các sự kiện quy mô lớn về đổi mới sáng tạo”, - Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam Bùi Thế Duy phát biểu tại Diễn đàn Khoa học – Giáo dục Nga –Việt ngày 11/12/2025, tại Mátxcơva.

Hoàng Hoa