Việt Nam có thể trở thành “cứ điểm” sản xuất thiết bị điện gió của Nga tại ASEAN?

© Fotolia / Soonthorn

Chương mới mang tên "Năng lượng xanh"

Trong suốt nhiều thập kỷ, mối quan hệ hợp tác chiến lược toàn diện Nga - Việt luôn lấy năng lượng làm trụ cột, với biểu tượng kinh điển là Liên doanh Vietsovpetro.

Tuy nhiên, trước làn sóng chuyển dịch năng lượng toàn cầu và những cam kết mạnh mẽ về khí hậu, hai nước đang chủ động mở rộng không gian hợp tác.

Tại các diễn đàn song phương và khu vực gần đây, định hướng này đã được cụ thể hóa, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã đề nghị Tập đoàn Zarubezhneft nghiên cứu hợp tác dài hạn với các đối tác Việt Nam, không chỉ dừng lại ở thương mại năng lượng mà hướng tới việc hình thành cơ sở sản xuất thiết bị điện gió và chuỗi cung ứng đồng bộ tại Việt Nam.

Song song đó, các doanh nghiệp như Rosatom cũng đang tích cực xúc tiến tìm kiếm địa điểm để hiện thực hóa dự án điện gió tại Việt Nam.

Sự chuyển dịch này, theo TS Ngô Đức Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công thương) là một xu hướng tất yếu và đang là xu hướng chung của toàn thế giới. Việt Nam không nằm ngoài dòng chảy này.

Các nguồn năng lượng hóa thạch như than, dầu khí đang dần được thay thế bằng các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời và các dạng năng lượng sạch khác.

“Đối với Việt Nam, trong thời gian qua, các nguồn năng lượng truyền thống như than, dầu, khí đều đang gặp hạn chế, đặc biệt là dầu khí ngoài khơi. Trước đây việc khai thác còn tương đối thuận lợi, nhưng hiện nay phải khai thác ở những khu vực khó hơn, sâu hơn, dẫn đến chi phí rất cao, có thể từ 30 - 100 triệu USD cho một mỏ. Vì vậy, xu hướng chuyển sang năng lượng tái tạo là tất yếu”, TS Ngô Đức Lâm nhận định khi trả lời phỏng vấn Sputnik.

Chi phí thăm dò và phát triển các mỏ dầu khí mới ở vùng biển sâu ngày càng đắt đỏ. Thực tế này buộc Việt Nam phải đẩy mạnh cơ cấu lại ngành năng lượng, hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng năng lượng tái tạo dự kiến đạt khoảng 30% vào năm 2030, và sẽ tiếp tục tăng mạnh trong dài hạn lên 40-45% vào năm 2050.

Trong các kịch bản hướng tới phát thải ròng bằng 0, nguồn năng lượng này được kỳ vọng sẽ dần chiếm tỷ trọng chi phối trong cơ cấu năng lượng quốc gia.

Từ “dưới lòng biển” lên “trên mặt biển”

Điểm đặc biệt trong chương mới của hợp tác Việt - Nga là sự kế thừa và chuyển hóa năng lực từ chính ngành dầu khí truyền thống.

“Hợp tác giữa Việt Nam và Nga cũng đang có sự chuyển dịch. Trước đây, hai bên chủ yếu hợp tác trong lĩnh vực khai thác dầu khí dưới đáy biển. Tuy nhiên, hiện nay ngành dầu khí đang có xu hướng chuyển sang khai thác năng lượng trên biển, chủ yếu là năng lượng gió ngoài khơi. Đây là một chủ trương mang tính định hướng lâu dài”, chuyên gia năng lượng phân tích.

Theo chuyên gia, đây chính là mảnh đất màu mỡ cho các doanh nghiệp Nga. Nói về tiềm năng điện gió ven biển Việt Nam thì hướng đi lâu dài và thực tế nhất không chỉ là phát điện lên lưới, mà là dùng nguồn điện đó để điện phân nước biển, tạo ra hydro xanh hóa lỏng. Đây mới là nguồn năng lượng tương lai để thay thế dần dầu khí hay than đá.

Tuy nhiên, có một bài toán thực tế là gió và mặt trời là nguồn năng lượng phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết. Để dòng điện trong nhà máy luôn ổn định, hệ thống bắt buộc phải có một nguồn điện nền chạy liên tục làm bệ đỡ.

“Trong bối cảnh đó, điện hạt nhân được xem là giải pháp phù hợp nhất. Điện hạt nhân có thể vận hành ổn định quanh năm, ít phát thải và không phụ thuộc vào điều kiện thời tiết. Do đó, việc kết hợp giữa năng lượng tái tạo và điện hạt nhân là hướng đi cần thiết để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia cũng như sự ổn định của hệ thống điện”, TS Lâm cho hay.

Nhìn vào bài toán kết hợp này, mới thấy hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và Nga có một sự gắn kết rất tự nhiên và toàn diện.

“Các doanh nghiệp Nga có lợi thế lớn trong lĩnh vực khảo sát và khai thác ngoài khơi, do có nhiều năm kinh nghiệm trong ngành dầu khí biển. Vì vậy, Nga có thể tham gia hiệu quả vào các khâu như quy hoạch vùng biển, khảo sát địa chất, lựa chọn địa điểm đặt tuabin và đánh giá các thông số kỹ thuật cho phát triển điện gió ngoài khơi tại Việt Nam”, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công thương) nhấn mạnh.

Có thể nói, Nga là đối tác hiếm hoi có thể đồng hành cùng Việt Nam, vừa hỗ trợ làm năng lượng tái tạo ngoài khơi, vừa có thể cung cấp giải pháp điện nền hạt nhân ở đất liền. Sự kết hợp này khiến mối quan hệ hợp tác năng lượng Nga - Việt không bị bó hẹp trong các dự án riêng lẻ, mà trở thành một chuỗi giá trị bổ trợ cho nhau rất chặt chẽ.

Bài toán nội địa hóa

Dù tiềm năng được đánh giá rất lớn, thực tế cho thấy Việt Nam vẫn đang phụ thuộc nặng nề vào việc nhập khẩu công nghệ và thiết bị thượng nguồn.

“Về công nghệ chế tạo thiết bị điện gió, hiện nay Việt Nam chưa có khả năng làm chủ hoàn toàn. Các cấu kiện quan trọng như cánh quạt dài từ 50 đến 80 mét, hay cột trụ cao từ 60 đến 100 mét đặt dưới biển đều đòi hỏi công nghệ rất phức tạp. Ngay cả việc vận chuyển các thiết bị này ra ngoài khơi cũng là một thách thức lớn do hạn chế về phương tiện chuyên dụng”, ông Lâm chỉ ra.

Theo ông, các cấu kiện siêu trường, siêu trọng đều đòi hỏi năng lực chế tạo cơ khí chính xác đỉnh cao mà công nghiệp phụ trợ nội địa chưa thể đáp ứng hoàn toàn.

Hiện Trung Quốc đang nắm giữ khoảng 30% thị phần sản xuất thiết bị điện gió toàn cầu nhờ lợi thế quy mô. Trong bối cảnh đó, việc hợp tác với Nga để hình thành một trung tâm chế tạo thiết bị tại Việt Nam được xem là giải pháp chiến lược để từng bước nâng cao tỷ lệ nội địa hóa. Ở đó, Việt Nam có thể tham gia ngay vào các mắt xích phù hợp với năng lực hiện tại.

“Về khả năng nội địa hóa, Việt Nam có thể từng bước tham gia vào một số khâu như xây dựng hạ tầng, chế tạo cột trụ, phát triển logistics và các trung tâm công nghiệp năng lượng ven biển. Những trung tâm này không chỉ phục vụ riêng điện gió mà còn kết hợp với các ngành công nghiệp khác, tạo thành các tổ hợp kinh tế tổng hợp”, chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm cho hay.

Một khi “cứ điểm” sản xuất này được hình thành, tầm ảnh hưởng của nó sẽ vượt ra ngoài biên giới Việt Nam.

Với vị trí địa chính trị trọng yếu tại Biển Đông và hệ thống hiệp định thương mại tự do (FTA) sâu rộng, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm cung ứng thiết bị và xuất khẩu năng lượng sạch cho toàn bộ khu vực ASEAN, nơi nhu cầu điện năng đang tăng trưởng nóng.

“Việt Nam có tiềm năng trở thành trung tâm năng lượng tái tạo của khu vực. Không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước, Việt Nam còn có thể hướng tới xuất khẩu điện, ví dụ như các dự án điện gió ngoài khơi cung cấp điện cho Singapore", chuyên gia dẫn ví dụ.

Ý tưởng xuất khẩu điện sạch từ Việt Nam sang Singapore được đề cập thời gian qua chính là minh chứng cho thấy tiềm năng trở thành một "hub" năng lượng khu vực của Việt Nam là hoàn toàn khả thi.

Nút thắt thể chế

Mặc dù các cơ hội chiến lược đã lộ diện, rào cản lớn nhất hiện nay đối với các nhà đầu tư Nga và Việt Nam lại không nằm ở khía cạnh công nghệ hay tài chính, mà nằm ở hành lang pháp lý.

Theo Điều chỉnh Quy hoạch điện VIII, Việt Nam đặt mục tiêu phát triển 6.000 MW điện gió ngoài khơi giai đoạn 2025-2030 và nâng lên 11.500 MW giai đoạn 2031-2035.

Chính phủ đã thể hiện sự linh hoạt khi chấp thuận các cơ chế đặc thù nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư. Tuy nhiên, theo TS. Lâm, khó khăn lớn nhất hiện nay không phải là công nghệ mà là cơ chế, chính sách và thủ tục đầu tư.

“Hiện chưa có quy hoạch không gian biển rõ ràng, đặc biệt là sự phân định giữa khu vực phát triển kinh tế và khu vực quốc phòng. Việc xin ý kiến đồng thuận từ nhiều bộ ngành liên quan đến an ninh, quốc phòng còn rất phức tạp. Bên cạnh đó, cơ chế mua bán điện, hợp đồng điện và phối hợp giữa các bộ, ngành chưa thực sự đồng bộ”, TS Ngô Đức Lâm thẳng thắn chỉ ra.

Ông nhấn mạnh thêm rằng, để các dự án quy mô lớn của Nga như của Rosatom hay Zarubezhneft có thể sớm khởi công, đòi hỏi phải có một quy hoạch tổng thể cấp quốc gia và cơ chế chỉ đạo tập trung, thống nhất từ cấp cao nhất nhằm khơi thông các điểm nghẽn về mặt thủ tục.

Nếu giải quyết được bài toán cải cách thể chế và nâng cao nội lực công nghiệp, Việt Nam không chỉ đảm bảo được an ninh năng lượng quốc gia mà còn tự nâng cấp mình thành một mắt xích không thể thay thế trong chuỗi cung ứng năng lượng xanh của khu vực, một "cứ điểm" đón gió Đông Nam Á cùng với sự đồng hành của công nghệ Nga.