Các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam vững vàng đến mức nào trước khủng hoảng ở Trung Đông?

© Ảnh : TTXVN - Nguyễn Thị Minh Huệ

“Bộ lọc khắc nghiệt” của doanh nghiệp

Căng thẳng leo thang tại Trung Đông đang tạo ra những rung lắc mới đối với thương mại toàn cầu, đặc biệt trên các tuyến vận tải chiến lược nối châu Á với châu Âu. Với một nền kinh tế có độ mở cao như Việt Nam, bất ổn địa chính trị tại khu vực này đang trở thành một biến số mới đối với hoạt động xuất khẩu, logistics và chi phí sản xuất của doanh nghiệp.

Theo PGS.TS Đinh Công Hoàng, Nghiên cứu viên cao cấp, Trưởng phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á (Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi), thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, các cú sốc địa chính trị thường đóng vai trò như một phép thử đối với khả năng thích ứng của doanh nghiệp.

“Các cú sốc địa chính trị không chỉ là những biến động ngắn hạn mà còn là một ‘bộ lọc’ rất khắc nghiệt đối với doanh nghiệp. Những cú sốc này có thể tạo ra sự phân hóa rõ rệt: có doanh nghiệp tận dụng được cơ hội để phát triển, nhưng cũng có những doanh nghiệp chịu tác động rất sâu sắc đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh cũng như chuỗi cung ứng của mình”.

Theo vị chuyên gia này, trong bối cảnh biến động hiện nay, một số nhóm ngành tại Việt Nam vẫn có khả năng tận dụng cơ hội từ sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng và nhu cầu thị trường.
Đáng chú ý, nhóm lương thực - thực phẩm đang nổi lên như một trong những lĩnh vực hưởng lợi khi nhu cầu dự trữ hàng hóa thiết yếu tại nhiều quốc gia gia tăng.

“Chẳng hạn như nhóm lương thực, thực phẩm. Năm 2025, xuất khẩu gạo của Việt Nam đạt khoảng 8 triệu tấn với giá trị khoảng 4,1 tỷ USD, tiếp tục duy trì vị thế quan trọng trên thị trường lương thực toàn cầu. Trong bối cảnh bất ổn địa chính trị gia tăng, nhu cầu dự trữ lương thực tại nhiều quốc gia có xu hướng tăng, qua đó mở ra cơ hội cho các nhà xuất khẩu gạo của Việt Nam”, vị PGS. TS chỉ ra những ngành hàng có thể hưởng lợi.

Ngoài ra, một số lĩnh vực khác như phân bón, hóa chất nông nghiệp có thể hưởng lợi từ sự thay đổi của thị trường nông sản toàn cầu.

Về dài hạn, theo đánh giá của chuyên gia, một số lĩnh vực như năng lượng tái tạo có thể được hưởng lợi trong bối cảnh áp lực năng lượng toàn cầu gia tăng. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, các nguồn năng lượng này chưa thể bùng nổ ngay lập tức.

Ở chiều ngược lại, những ngành phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu hóa dầu hoặc có chi phí logistics cao có thể chịu áp lực lớn hơn.

“Những nhóm ngành phụ thuộc vào nguyên liệu hóa học, đặc biệt là các ngành liên quan đến hóa dầu, đang chịu áp lực chi phí rất lớn. Các lĩnh vực như logistics, hàng không, nhựa, thép, xi măng hay thủy sản cũng có nguy cơ chịu tác động tiêu cực nếu chi phí vận tải tiếp tục leo thang”, Trưởng phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á (Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi) nhận định với Sputnik.

Theo đánh giá của PGS.TS Đinh Công Hoàng, trong ngắn hạn doanh nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt với ba áp lực lớn từ xung đột Trung Đông.

“Thứ nhất là chi phí năng lượng gia tăng. Khi giá dầu tăng, chi phí đầu vào của doanh nghiệp cũng tăng theo. Thứ hai là sự gián đoạn trong vận chuyển hàng hóa, khiến cước vận tải tăng nhanh. Thứ ba là rủi ro trong thanh toán quốc tế khi mức độ an toàn trong giao dịch thương mại bị ảnh hưởng”.

Những yếu tố này có thể khiến nhiều doanh nghiệp xuất khẩu buộc phải điều chỉnh kế hoạch sản xuất, giao hàng hoặc thương lượng lại hợp đồng với đối tác.

Hai “điểm nghẽn” đáng chú ý

Xung đột tại Trung Đông đang khiến nhiều tuyến vận tải chiến lược như eo biển Hormuz, Biển Đỏ và hành lang Suez - Địa Trung Hải đối mặt với rủi ro an ninh gia tăng. Điều này buộc nhiều hãng tàu phải điều chỉnh tuyến hải trình, thậm chí đi vòng qua Mũi Hảo Vọng, kéo dài thời gian vận chuyển và làm chi phí logistics tăng mạnh.

Theo chuyên gia, cước vận tải container có thể tăng gấp hai đến ba lần trong những giai đoạn bất ổn, trong khi thời gian vận chuyển từ châu Á sang châu Âu có thể kéo dài thêm từ 10 đến 14 ngày.

“Ngoài ra, nhiều hãng tàu cũng cho rằng tình trạng ùn ứ tại các cảng trung chuyển có thể gia tăng. Các hãng tàu có thể áp dụng thêm các phụ phí chiến sự, khiến chi phí vận chuyển cho mỗi container có thể tăng lên khoảng 3.500 USD, thậm chí một số tuyến vận tải còn có nguy cơ bị tạm dừng. Đây là những rủi ro đáng kể đối với doanh nghiệp nếu tình hình xung đột kéo dài”, PGS.TS Đinh Công Hoàng nói rõ.

Những biến động này đặc biệt gây sức ép lên các ngành có biên lợi nhuận thấp hoặc phụ thuộc nhiều vào vận chuyển lạnh như nông sản và thủy sản. Trao đổi với Sputnik, bà Lê Hằng, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết thủy sản là ngành phụ thuộc lớn vào vận tải biển và chuỗi lạnh nên rất nhạy cảm với các biến động logistics.

“Việc chuyển hướng hành trình có thể kéo dài thời gian vận chuyển thêm từ 7–14 ngày tùy tuyến, làm giảm năng lực khai thác thực tế của đội tàu và gây thiếu hụt thiết bị container, đặc biệt là container lạnh. Tác động không chỉ dừng ở chi phí mà còn là nguy cơ đứt gãy chuỗi lạnh và biến động giá theo từng phân khúc sản phẩm”, bà Lê Hằng cho biết.

Tuy nhiên, bà Hằng nói thêm, xung đột địa chính trị là yếu tố khó kiểm soát, nhưng khả năng thích ứng của doanh nghiệp sẽ quyết định mức độ thiệt hại.

Cơ hội từ thị trường Halal và dòng vốn dịch chuyển

Về dài hạn, chuyên gia cho rằng khủng hoảng địa chính trị cũng có thể mở ra những cơ hội mới cho doanh nghiệp Việt Nam.

Một trong những cơ hội lớn nhất nằm ở nhu cầu gia tăng đối với các mặt hàng thiết yếu tại Trung Đông, đặc biệt là lương thực, thực phẩm và hàng tiêu dùng.

“Để bảo đảm an ninh lương thực và tiêu dùng, các quốc gia Trung Đông sẽ phải gia tăng dự trữ các mặt hàng thiết yếu như lương thực, thực phẩm, dược phẩm và hàng tiêu dùng. Điều này có thể mở ra cơ hội cho các ngành sản xuất và xuất khẩu của Việt Nam”.

Ngoài ra, dòng vốn đầu tư quốc tế cũng có thể dịch chuyển sang các nền kinh tế ổn định hơn.

“Trong bối cảnh bất ổn tại khu vực, các nhà đầu tư và các quỹ đầu tư có xu hướng dịch chuyển dòng vốn để tìm kiếm những điểm đến ổn định hơn. Điều này có thể thúc đẩy dòng vốn FDI dịch chuyển sang các nền kinh tế có nền tảng vĩ mô ổn định như Việt Nam”.

Một yếu tố quan trọng khác, theo PGS.TS Đinh Công Hoàng là triển vọng tái thiết sau xung đột.

“Về lâu dài, các cuộc xung đột rồi cũng sẽ kết thúc và quá trình tái thiết sau chiến tranh sẽ tạo ra nhu cầu rất lớn đối với vật liệu xây dựng, thiết bị và các dịch vụ kỹ thuật. Đây cũng là những lĩnh vực mà doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia nếu chuẩn bị tốt năng lực sản xuất và triển khai trên thị trường quốc tế”.

Không nên rời bỏ thị trường Trung Đông

Theo chuyên gia, ngay cả khi xung đột kéo dài, doanh nghiệp Việt Nam cũng không nên rút khỏi thị trường Trung Đông, mà cần tái cấu trúc chiến lược tiếp cận thị trường.

“Nếu khủng hoảng kéo dài, theo tôi doanh nghiệp Việt Nam không nên rời bỏ thị trường Trung Đông. Điều quan trọng là phải xác định những quốc gia có thể đóng vai trò trung tâm trung chuyển chiến lược, chẳng hạn như các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) - Đối tác Toàn diện đầu tiên ở Trung Đông. Hiện hai bên đã ký kết và đang triển khai Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Việt Nam (CEPA)”.

Năm 2025, kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và UAE đạt khoảng 6 - 7 tỷ USD và có thể tăng lên 10 - 20 tỷ USD trong thời gian tới. Qua đó biến quốc gia này thành cửa ngõ trung chuyển hàng hóa sang các thị trường Trung Đông. Bên cạnh đó, doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển đổi chiến lược cạnh tranh.

“Do đó, doanh nghiệp cần đa dạng hóa phương thức vận tải, đồng thời đàm phán các điều khoản thương mại rõ ràng hơn, đặc biệt là các điều khoản liên quan đến thanh toán và bảo đảm an toàn giao dịch. Về dài hạn, để đạt được các động lực tăng trưởng mới, doanh nghiệp cũng cần thay đổi tư duy cạnh tranh chỉ dựa vào giá và từng bước xây dựng một hệ sinh thái kinh doanh phù hợp với thị trường Trung Đông”.

Doanh nghiệp cần đầu tư vào hệ thống phân phối tại thị trường sở tại, thay vì chỉ xuất khẩu từ trong nước. Đồng thời, cần bảo đảm truy xuất nguồn gốc hàng hóa một cách minh bạch, đặc biệt đối với các sản phẩm thực phẩm, cũng như đạt được các chứng nhận Halal theo tiêu chuẩn quốc tế.

Những yếu tố này, theo Trưởng phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á (Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi) PGS.TS Đinh Công Hoàng, sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam không chỉ duy trì mà còn có thể mở rộng sự hiện diện tại thị trường Trung Đông trong thời gian tới.

Thử thách khả năng chống chịu

Nhìn tổng thể, xung đột Trung Đông có thể không tạo ra cú sốc trực tiếp lớn đối với thương mại Việt Nam do quy mô giao thương còn hạn chế. Tuy nhiên, những biến động về logistics, năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu đang trở thành phép thử quan trọng đối với khả năng thích ứng của doanh nghiệp xuất khẩu.

“Với khả năng thích ứng của nền kinh tế cùng những động lực tăng trưởng đã được tạo dựng trước đó, Việt Nam vẫn có cơ sở để hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong năm 2026 như đã đặt ra. Dù vậy, trong bối cảnh áp lực lạm phát gia tăng, điều này cũng đặt ra yêu cầu rất cấp thiết đối với việc điều hành chính sách kinh tế vĩ mô. Việt Nam cần tiếp tục duy trì sự linh hoạt trong chính sách tiền tệ và tài khóa, vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, vừa bảo đảm ổn định vĩ mô và an sinh xã hội”, vị chuyên gia kết luận.

Taras Ivanov