Ba thay đổi khó đảo ngược sau cuộc chiến Iran

Iran kiểm soát eo biển Hormuz

Tàu thuyền tại eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN phát

Trước khi chiến tranh nổ ra, các tàu đều có thể tự do đi qua eo biển Hormuz để vận chuyển hàng hóa đến và đi từ Trung Đông. Mỗi ngày, 1/5 lượng dầu của thế giới đi qua tuyến hàng hải hẹp này.

Quan niệm về việc ai kiểm soát eo biển Hormuz đã thay đổi vĩnh viễn sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran vào cuối tháng 2. Iran tuyên bố eo biển này thuộc quyền kiểm soát của mình và tấn công các tàu tìm cách ra vào vịnh Ba Tư. Việc eo biển Hormuz trên thực tế bị đóng cửa đã mang lại cho Iran đòn bẩy kinh tế đối với Mỹ và các đồng minh vùng Vịnh, khiến 13 triệu thùng dầu mỗi ngày bị cắt khỏi nguồn cung cho nền kinh tế toàn cầu.

Đến tháng 5, Iran thay đổi chiến thuật tại đây. Thay vì tìm cách đóng cửa, Iran bắt đầu quản lý eo biển Hormuz. Iran thành lập Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư và bắt đầu yêu cầu các tàu đi qua phải đăng ký với cơ quan này, tuân thủ tuyến đường được phép và trả phí khi qua eo biển Hormuz. Sau khi ký Bản ghi nhớ với Mỹ vào tháng 6, Iran đồng ý ngừng thu phí trong 60 ngày, nhưng vẫn tiếp tục tấn công những tàu đi qua không đăng ký.

Sau khi từ bỏ bản ghi nhớ đã ký, quân đội Mỹ bắt đầu phối hợp và hộ tống các chuyến tàu âm thầm qua eo biển nhằm tăng lượng dầu xuất khẩu từ vịnh Ba Tư và tránh các cuộc tấn công bằng UAV của Iran. Nỗ lực này đã phát huy hiệu quả, nhưng việc phải tiến hành chiến dịch quy mô lớn, tốn kém và gây áp lực như vậy cho thấy Iran đã gia tăng ảnh hưởng đến mức nào đối với eo biển Hormuz.

Ông Ross Mayfield, chiến lược gia đầu tư tại Baird, nhận định: “Có vẻ Iran sẽ bước ra khỏi cuộc chiến này với vị thế mạnh hơn trong việc kiểm soát eo biển Hormuz và điều đó sẽ buộc các quốc gia phụ thuộc vào dầu thô Trung Đông phải thích nghi. Việc đóng cửa Hormuz đã chuyển từ một rủi ro cực đoan mang tính giả định thành chiến thuật đã được chứng minh là hiệu quả”.

Các nhà phân tích dầu mỏ cho rằng việc giải quyết cuộc xung đột cuối cùng có thể bao gồm thỏa thuận cho phép Iran thu phí đối với hoạt động đi qua an toàn eo biển này. Một số người lo ngại điều này sẽ tạo tiền lệ để các quốc gia khác thu phí tàu thuyền khi đi qua các tuyến đường thủy quốc tế.

Tuy nhiên, theo bà Natasha Kaneva, người đứng đầu bộ phận phân tích hàng hóa của JPMorgan, tiền lệ như vậy đã tồn tại. Liên hợp quốc cho phép các quốc gia thu phí dịch vụ, không phải đối với việc đi qua các tuyến đường thủy, mà đối với các hoạt động bảo đảm an toàn hàng hải, quản lý giao thông, hộ tống an ninh, ứng phó khẩn cấp và bảo vệ môi trường. Bà Kaneva chỉ ra rằng Thổ Nhĩ Kỳ, Đan Mạch, Thụy Điển, Nga và Indonesia đều thu phí dịch vụ đối với tàu thuyền đi qua một số eo biển.

Bà Kaneva cho rằng thay đổi này có thể khiến giá dầu tăng thêm khoảng 1 USD/thùng nếu Iran áp dụng cơ chế thu phí tương tự mức Thổ Nhĩ Kỳ áp dụng tại các eo biển của nước này. Một tàu chở dầu thô siêu lớn có thể phải trả khoảng 260.000 USD cho chuyến khứ hồi qua eo biển Hormuz.

Trung Quốc củng cố vai trò cường quốc trên thị trường dầu mỏ

Trung Quốc không sản xuất nhiều dầu, nhưng nước này đã chứng minh mình là lực lượng có ảnh hưởng lớn nhất trên thị trường dầu mỏ trong cuộc chiến Iran.

Theo ông Joe Brusuelas, nhà kinh tế tại RSM US, lý do là Trung Quốc đã cho thấy khả năng điều chỉnh nhu cầu một cách đặc biệt.

Việc Trung Quốc phụ thuộc nhiều vào lượng dầu dự trữ khổng lồ mà nước này tích trữ trước chiến tranh đã khiến lượng dầu thô nhập khẩu của nước này giảm khoảng 5 triệu thùng/ngày. Tuy nhiên, đến một thời điểm nào đó, Trung Quốc sẽ phải bổ sung lượng dầu dự trữ và nhu cầu sẽ tăng trở lại.

Dù vậy, một số thay đổi trong hành vi của người tiêu dùng Trung Quốc có thể trở thành lâu dài.

Bên trong nhà máy sản xuất xe điện ở tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc.

Ảnh: THX/TTXVN

Trong kỳ nghỉ 5 ngày nhân dịp Quốc tế Lao động hồi tháng 5, lượng sạc xe điện trên các tuyến cao tốc của Trung Quốc tăng 55,6% so với cùng kỳ năm trước. Trong suốt kỳ nghỉ, xe điện chiếm gần 1/4 số ô tô lưu thông trên các tuyến cao tốc của Trung Quốc, tăng 33% so với một năm trước đó.

Trung Quốc cũng có thể nhanh chóng chuyển từ sử dụng dầu và khí đốt trong các nhà máy điện sang sử dụng than, cho thấy khả năng chống chịu chưa từng có trước cú sốc dầu mỏ chưa từng xảy ra.

Nhu cầu dầu đã lao dốc trong chiến tranh, giảm mạnh hơn nhiều so với dự báo của các nhà phân tích ngành dầu mỏ, cho thấy thế giới linh hoạt hơn nhiều trong việc sử dụng dầu so với trước đây.

Theo JPMorgan, trong số 1,9 tỷ thùng dầu thô Trung Đông mà thị trường bị mất trong thời gian diễn ra chiến tranh, 800 triệu thùng (gần một nửa) đã được bù đắp nhờ người dân và doanh nghiệp giảm tiêu thụ dầu.

Chưa rõ mức độ linh hoạt đó sẽ trở thành lâu dài hay chỉ mang tính tạm thời. Tuy nhiên, xu hướng sử dụng dầu giảm vĩnh viễn, dù chỉ riêng tại Trung Quốc, cũng có thể khiến nhu cầu giảm đủ mạnh để không bao giờ phục hồi hoàn toàn. Có thể thế giới đã đạt đến “đỉnh dầu mỏ”.

Sản lượng dầu bên ngoài Trung Đông tăng mạnh

Một điều chỉnh đáng kể khác trong cuộc chiến Iran là sản lượng dầu từ những nguồn cung khác tăng mạnh.

Nhà máy lọc dầu ở Amazonas, Brazil. Ảnh: THX/TTXVN

Ông Andy Lipow, Chủ tịch Lipow Oil Associates, lưu ý rằng hoạt động thăm dò và phát triển năng lượng thay thế bên ngoài Trung Đông đang tăng lên, trong khi các dự án dầu mỏ hiện có cũng đẩy mạnh hoạt động khoan. Theo JPMorgan, Brazil đã tăng sản lượng dầu thô thêm 800.000 thùng/ngày, Guyana tăng 300.000 thùng, Canada tăng 200.000 thùng và Na Uy tăng 150.000 thùng/ngày. Mỹ hiện sản xuất nhiều hơn 900.000 thùng/ngày so với cùng thời điểm năm 2025. 

Brazil khiến các nhà phân tích dầu mỏ bất ngờ khi sản xuất nhiều hơn đáng kể so với khả năng được dự báo vào thời điểm này. Tuy nhiên, việc triển khai hiệu quả các dự án dầu mỏ nhiều khả năng sẽ giúp nước này tiếp tục tăng sản lượng. Một tàu mới khai thác và sản xuất dầu ngoài khơi dự kiến đến vùng biển ngoài khơi Guyana trong tháng này cũng sẽ giúp nước này đẩy nhanh sản lượng từ mỏ dầu khổng lồ.

Để bù đắp tác động do gián đoạn tuyến Hormuz, các nhà sản xuất dầu Trung Đông đang thay đổi cách vận chuyển dầu thô và xây dựng các tuyến đường thay thế. Saudi Arabia đã thuê các đoàn xe tải quy mô lớn để vận chuyển hàng hóa qua lãnh thổ nước này đến Biển Đỏ, đồng thời khai thác tối đa công suất đường ống dẫn dầu Đông - Tây để tránh eo biển Hormuz. Iraq đang đàm phán với Chevron về xây dựng một đường ống dẫn dầu tới Địa Trung Hải.

Trong khi đó, OPEC đang chật vật duy trì sự tồn tại sau khi thành viên quan trọng là Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) tuyên bố rút khỏi tổ chức này hồi tháng 4.

Iraq, nhà sản xuất dầu lớn thứ hai trong khối, có thể là thành viên tiếp theo rời đi. Bộ trưởng Dầu mỏ Iraq nói rằng nước này sẽ phải quyết định có tiếp tục ở lại OPEC hay không nếu các mục tiêu sản lượng không được tăng mạnh. Iraq muốn được phép nâng sản lượng lên mức kỷ lục 5 triệu thùng/ngày sau chiến tranh, với mục tiêu dài hạn lên tới 7 triệu thùng/ngày.

Điều đó có thể buộc Saudi Arabia cho phép các quốc gia khác sản xuất nhiều dầu hơn nhu cầu của thế giới. Điều này có thể có lợi cho người tiêu dùng khi đẩy giá dầu xuống thấp hơn, nhưng cũng có thể tạo ra tình trạng dư thừa dầu kéo dài, làm giảm mạnh lợi nhuận của ngành dầu mỏ.

Thùy Dương