Việt Nam thành trung tâm sản xuất lớn của thế giới nhưng chưa giàu đã già

© Ảnh : TTXVN - Nguyễn Thái Hùng

Việt Nam chỉ còn khoảng 10 năm trước khi “chưa giàu đã già”

Theo VnExpress ngày 6/11, ông Mohammad Mudasser, Phó tổng giám đốc PwC Việt Nam, cảnh báo Việt Nam chỉ còn khoảng một thập kỷ để tận dụng lợi thế nhân khẩu học, trước khi già hóa dân số trở thành thách thức lớn đối với tăng trưởng kinh tế.

Phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh Đổi mới Sáng tạo Việt Nam (VIS 2026) giữa tháng 10, ông nhận định Việt Nam đã vươn lên thành trung tâm sản xuất lớn của thế giới, nhưng cần nhanh chóng tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới thay vì tiếp tục dựa vào nguồn lao động dồi dào và chi phí thấp.

Theo báo cáo dự báo dân số giai đoạn 2024-2074 của Cục Thống kê, thực hiện với sự hỗ trợ kỹ thuật của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), Việt Nam có thể bước vào thời kỳ dân số già từ năm 2034 theo phương án trung bình, khi người từ 65 tuổi trở lên chiếm 14% dân số. Trong khi đó, mức sinh năm 2025 chỉ đạt 1,93 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế khoảng 2,1 con.

Cũng theo VnExpress, tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, bà Mariam J. Sherman, Giám đốc Cụm quốc gia Ngân hàng Thế giới (World Bank) phụ trách Việt Nam, Campuchia và Lào, lưu ý nguy cơ Việt Nam già hóa trước khi trở thành nền kinh tế giàu có. Theo bà, thách thức lớn nhất trong thập kỷ tới là chuyển từ sản xuất khối lượng lớn sang mô hình tạo ra giá trị cao hơn.

World Bank ước tính để đạt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam cần duy trì tăng trưởng GDP bình quân đầu người khoảng 6% mỗi năm trong hai thập kỷ. Điều này đòi hỏi nền kinh tế nâng cao năng suất, phát triển công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực.

Xuất khẩu gần 500 tỷ USD, giá trị giữ lại trong nước còn hạn chế

Theo Cục Thống kê, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa Việt Nam trong 10 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 499,2 tỷ USD, tăng 27,5% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), kể cả dầu thô, đóng góp hơn 405 tỷ USD, chiếm 81,2% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Quy mô thương mại tăng nhanh nhưng sự tham gia của doanh nghiệp nội địa vào chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn hạn chế. Báo cáo Việt Nam 2045: Nâng cao vị thế thương mại trong một thế giới thay đổi của World Bank cho thấy tỷ lệ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị toàn cầu giảm từ 35% năm 2009 xuống còn 18% năm 2023.

Một trong những nguyên nhân là nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu tham gia công đoạn gia công, lắp ráp, trong khi nguyên liệu, linh kiện và công nghệ có giá trị cao phải nhập khẩu. Theo báo cáo cập nhật kinh tế tháng 5/2026 của World Bank, doanh nghiệp FDI nhập khẩu hơn một nửa đầu vào phục vụ sản xuất hàng xuất khẩu, làm hạn chế cơ hội tham gia của các nhà cung ứng trong nước.

VnExpress dẫn phân tích của hai chuyên gia HSBC, Frederic Neumann và Justin Feng, cho biết Việt Nam có bước tiến lớn trong việc nâng cao độ phức tạp của cơ cấu hàng xuất khẩu trong thập kỷ qua, chủ yếu nhờ ngành điện tử. Tuy nhiên, doanh nghiệp trong nước vẫn chưa tham gia sâu vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao, trong khi nhiều linh kiện và thiết bị quan trọng do các nhà cung cấp Trung Quốc, Hàn Quốc đảm nhiệm.

Các chuyên gia HSBC khuyến nghị Việt Nam tận dụng làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) để phát triển mạng lưới nhà cung ứng nội địa, tiếp thu công nghệ và kinh nghiệm sản xuất từ nước ngoài, thay vì chỉ mở rộng công suất lắp ráp.

Nâng năng suất, làm chủ công nghệ và phát triển doanh nghiệp Việt

Cùng với việc tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, nâng cao năng suất lao động được xem là yêu cầu cấp thiết khi Việt Nam tiến gần thời kỳ dân số già.

Theo Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), Hàn Quốc dẫn đầu thế giới về mật độ robot công nghiệp với 1.220 robot trên 10.000 lao động chế biến, chế tạo. Trong khi đó, mức độ tự động hóa tại Việt Nam còn thấp hơn nhiều, cho thấy dư địa ứng dụng công nghệ vào sản xuất vẫn rất lớn.

Tuy nhiên, tự động hóa cần đi kèm phát triển nguồn nhân lực. World Bank cho biết chỉ khoảng 5% lao động ngành chế biến, chế tạo Việt Nam được xếp vào nhóm có kỹ năng cao. Tỷ trọng dịch vụ trong giá trị xuất khẩu của ngành này cũng chỉ khoảng 7%, phản ánh sự tham gia còn hạn chế vào các hoạt động như nghiên cứu, thiết kế và phát triển sản phẩm.

Trong báo cáo đánh giá kinh tế Việt Nam năm 2025, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) nhận định năng suất các nhân tố tổng hợp có xu hướng giảm từ năm 2015. Tổ chức này cho rằng cần cải thiện môi trường kinh doanh, tăng khả năng tiếp cận vốn và thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước để nâng cao năng suất.

Theo VnExpress, ông Mohammad Mudasser cho rằng Việt Nam không chỉ cần giữ lại nhiều giá trị hơn trong hàng xuất khẩu mà còn phải chủ động tạo ra sản phẩm và lợi thế cạnh tranh riêng. Ông đề xuất ba hướng gồm tạo ra giá trị, chứng minh giá trị thông qua chất lượng và tiêu chuẩn quốc tế, sau đó mở rộng quy mô kinh doanh.

Về chính sách thu hút đầu tư, Thứ trưởng Tài chính Lê Tấn Cận cho biết tại hội nghị Fortune Southeast Asia 500 Summit ngày 3/11 rằng Việt Nam đang ưu tiên các dự án sở hữu công nghệ nền tảng, công nghệ lõi, có cam kết nghiên cứu và phát triển (R&D), chuyển giao công nghệ và thúc đẩy chuyển đổi xanh, chuyển đổi số.

Trong khi đó, bà Mariam J. Sherman nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần doanh nghiệp. Theo bà, cần thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tế thực thi, đồng thời tiếp tục cải cách thị trường vốn, phát triển tài chính xanh và hệ thống ngân hàng để huy động nguồn lực dài hạn.

Khi lợi thế lao động giá rẻ dần thu hẹp, việc tăng quy mô xuất khẩu hay thu hút thêm nhà máy sẽ không còn đủ để duy trì tăng trưởng. Khả năng nâng cao năng suất, phát triển công nghệ và gia tăng giá trị do doanh nghiệp trong nước tạo ra sẽ đóng vai trò quan trọng đối với mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao của Việt Nam.