Việt Nam nhập siêu hơn 20 tỷ USD: Còn cơ hội lật ngược thế cờ?

© AFP 2023 / Hoang Dinh Nam

Nhập siêu tăng mạnh nhưng chưa phải tín hiệu tiêu cực

Sau giai đoạn 2021-2025 liên tục ghi nhận thặng dư thương mại, cán cân thương mại hàng hóa của Việt Nam đã chuyển sang trạng thái nhập siêu trong gần 7 tháng đầu năm 2026. Trước đó, năm 2023 Việt Nam xuất siêu hơn 28 tỷ USD, năm 2024 đạt trên 24 tỷ USD và năm 2025 tiếp tục ghi nhận mức xuất siêu vượt 20 tỷ USD.

Bước sang năm 2026, xu hướng này đã thay đổi khi cán cân thương mại liên tục nghiêng về phía nhập siêu qua từng tháng. Cụ thể, tháng 1 nhập siêu khoảng 1,78 tỷ USD; tháng 2 là 1,01 tỷ USD; tháng 3 khoảng 0,68 tỷ USD; tháng 4 tăng lên 3,99 tỷ USD; tháng 5 đạt 5,21 tỷ USD; tháng 6 là 2,67 tỷ USD và riêng nửa đầu tháng 7 lên tới 6,64 tỷ USD. Lũy kế đến ngày 15/7, tổng mức nhập siêu đã đạt 20,46 tỷ USD.

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, giảng viên Khoa Kinh tế Phát triển, Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), việc cán cân thương mại chuyển từ xuất siêu sang nhập siêu trong hơn nửa đầu năm chưa phải tín hiệu đáng lo ngại. Nguyên nhân chủ yếu là nhu cầu nhập khẩu tăng để phục vụ đầu tư và mở rộng sản xuất.

Ông cho biết, dòng vốn FDI giải ngân ở mức cao đã kéo theo nhu cầu nhập khẩu máy móc, thiết bị nhằm mở rộng năng lực sản xuất của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Cùng với đó, nhiều dự án đầu tư công sau khi hoàn tất công tác giải phóng mặt bằng đã bước vào giai đoạn thi công cao điểm, khiến nhu cầu nhập khẩu thiết bị và vật tư tăng lên.

Ngoài ra, để đáp ứng các đơn hàng xuất khẩu, doanh nghiệp cũng đẩy mạnh nhập khẩu nguyên vật liệu và hàng hóa trung gian. Đây là đặc điểm phổ biến của nhiều ngành xuất khẩu chủ lực như điện tử, công nghệ cao, bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, vốn vẫn phụ thuộc đáng kể vào linh kiện cũng như đầu vào nhập khẩu.

"Tôi kỳ vọng khi kim ngạch xuất khẩu tăng tốc trong nửa cuối năm, cán cân thương mại hàng hóa sẽ dần cân bằng trở lại", TS. Nguyễn Quốc Việt nhận định.

Chuyên gia lưu ý, việc đánh giá cán cân thương mại không nên chỉ dựa trên quy mô nhập siêu hay xuất siêu, mà cần đặt trong mối tương quan giữa giá hàng xuất khẩu và chi phí nhập khẩu.

Ông phân tích thêm rằng, kể từ năm 2024 đến nay, khoảng cách giữa giá trị xuất siêu và nhập siêu ngày càng thu hẹp do chi phí nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện và thiết bị đầu vào tăng nhanh dưới tác động của biến động địa chính trị, căng thẳng thương mại cũng như tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong khi đó, nhu cầu của thị trường thế giới phục hồi chậm, cộng với áp lực lạm phát tại nhiều nền kinh tế, khiến giá hàng xuất khẩu của Việt Nam tăng chậm hơn nhiều so với tốc độ tăng của chi phí đầu vào nhập khẩu. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp phải bỏ ra nhiều chi phí nhập khẩu hơn để tạo ra cùng một giá trị xuất khẩu.

"Khi chi phí đầu vào tăng nhanh hơn giá bán sản phẩm, phần giá trị gia tăng mà nền kinh tế giữ lại sẽ ngày càng thu hẹp", TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh.

Cơ hội đảo chiều vẫn còn trong nửa cuối năm

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, thay đổi mô hình tăng trưởng là yêu cầu đặt ra nếu Việt Nam muốn cải thiện cán cân thương mại trong dài hạn và giữ lại nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế. Thay vì tiếp tục dựa chủ yếu vào gia công, lắp ráp và lợi thế lao động chi phí thấp, nền kinh tế cần hướng tới việc tạo ra nhiều giá trị gia tăng trong nước hơn. Đây cũng là xu hướng đang được nhiều quốc gia trong khu vực lựa chọn để tăng khả năng thích ứng trước những biến động của thương mại toàn cầu.

Ông cho rằng ưu tiên trước mắt là nâng cao năng lực công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng tỷ lệ nội địa hóa trong sản xuất. Khi doanh nghiệp trong nước chủ động sản xuất được nhiều linh kiện, nguyên vật liệu và đầu vào hơn, sự phụ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu sẽ giảm, đồng thời giá trị tạo ra và giữ lại trong nền kinh tế cũng sẽ được cải thiện.

Bên cạnh đó, cần chú trọng gia tăng hàm lượng số trong từng sản phẩm. Mặc dù Nghị quyết 57 và các mô hình tăng trưởng mới đều xác định kinh tế số giữ vai trò quan trọng, nhưng theo ông Việt, yếu tố quyết định không chỉ nằm ở quy mô của lĩnh vực này mà còn ở mức độ ứng dụng công nghệ số vào hoạt động sản xuất.

"Việc tích hợp các dịch vụ số, dữ liệu và công nghệ số vào nông nghiệp, công nghiệp chế biến, chế tạo sẽ giúp nâng cao giá trị gia tăng, cải thiện năng lực cạnh tranh và tăng giá trị xuất khẩu so với phần đầu vào phải nhập khẩu", ông Việt đánh giá.

Ở góc độ khác, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, giảng viên Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, nhận định khả năng đưa cán cân thương mại trở lại trạng thái xuất siêu trong những tháng cuối năm vẫn còn.

Theo ông, để làm được điều đó, cần có các giải pháp điều hành phù hợp nhằm kiểm soát tốt chi phí nhập khẩu. Trong đó, việc theo dõi sát diễn biến giá năng lượng và sử dụng nguồn năng lượng hiệu quả hơn sẽ góp phần hạn chế tác động đến kim ngạch nhập khẩu.

Cùng với các giải pháp điều hành, doanh nghiệp cũng cần nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và nguyên vật liệu, đồng thời đổi mới mô hình sản xuất, kinh doanh theo hướng tiết kiệm chi phí. Việc cắt giảm chi phí logistics, chi phí trung gian, chi phí quản lý và chi phí hành chính sẽ giúp giảm áp lực từ nhập khẩu, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo thêm dư địa cải thiện cán cân thương mại vào cuối năm.

Một hướng đi khác được ông Lạng đề cập là doanh nghiệp cần chủ động đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do để nhập khẩu từ những thị trường được hưởng ưu đãi thuế quan, qua đó giảm chi phí đầu vào.

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng cũng cho rằng phát triển xuất khẩu dịch vụ là giải pháp quan trọng nhằm bù đắp cho cán cân thương mại hàng hóa. Việt Nam vẫn còn nhiều tiềm năng ở các lĩnh vực như tài chính, logistics, vận tải, du lịch và viễn thông.

"Nếu các ngành này tăng trưởng mạnh, nguồn thu từ xuất khẩu dịch vụ sẽ góp phần thu hẹp thâm hụt thương mại trong trường hợp nhập siêu kéo dài", ông Lạng khẳng định.