Việt Nam làm được gì ở siêu dự án điện hạt nhân và đường sắt tốc độ cao?

© Ảnh : TTXVN - Phan Tuấn Anh

Ưu tiên phát triển các nhóm vật liệu và sản phẩm cơ khí chiến lược

Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên khẳng định công nghiệp vật liệu cùng công nghiệp cơ khí, chế tạo là nền tảng của nền công nghiệp quốc gia, giữ vai trò then chốt trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng như bảo đảm tự chủ về công nghệ và sản xuất.

Theo ông, thời gian qua hai lĩnh vực này đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn không ít hạn chế, đặc biệt là khả năng tự chủ đối với các loại vật liệu chiến lược, thiết bị công nghệ cao và các công nghệ lõi. Bên cạnh đó, nhiều khó khăn và thách thức vẫn tồn tại, đòi hỏi các giải pháp đủ mạnh để thúc đẩy công nghiệp vật liệu và cơ khí, chế tạo phát triển tương xứng với tiềm năng và lợi thế của đất nước.

Ông Nguyễn Hồng Diên cho rằng thế giới đang chứng kiến sự cạnh tranh ngày càng quyết liệt giữa các quốc gia trong các lĩnh vực công nghệ, chuỗi cung ứng, năng lượng, vật liệu mới, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, robot và sản xuất thông minh. Trong bối cảnh đó, phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí không còn đơn thuần là câu chuyện của từng ngành sản xuất mà đã trở thành vấn đề mang tính chiến lược quốc gia.

Ông cũng nhắc lại định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về phát triển công nghiệp vật liệu theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải. Theo đó, cần tập trung vào ba nhóm chủ đạo gồm vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai. Song song với đó, Việt Nam cần chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên thô sang chế biến sâu, từng bước làm chủ công nghệ lõi, gia tăng giá trị sản phẩm. Sự phát triển của ngành vật liệu phải dựa trên nền tảng khoa học công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và các doanh nghiệp trong nước đủ năng lực dẫn dắt.

Từ thực tiễn đó, ông Diên đề nghị các đại biểu tập trung trao đổi, làm rõ những nhóm vật liệu và sản phẩm cơ khí chiến lược cần được ưu tiên phát triển trong giai đoạn tới. Đáng chú ý là các lĩnh vực phục vụ ngành bán dẫn, AI, robot, năng lượng mới, quốc phòng, đường sắt tốc độ cao, điện hạt nhân cùng nhiều ngành công nghệ chiến lược khác.

Đường sắt tốc độ cao và điện hạt nhân đặt ra yêu cầu mới

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho biết Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với những yêu cầu rất cao. Hàng loạt chương trình và dự án chiến lược quốc gia đang tạo ra những đòi hỏi hoàn toàn mới đối với ngành công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo.

Bà lấy ví dụ về dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam. Đây không chỉ là công trình giao thông có quy mô lớn nhất từ trước đến nay mà còn là cơ hội quan trọng để nâng tầm năng lực công nghiệp quốc gia. Theo bà, một hệ thống đường sắt tốc độ cao cần đến hàng loạt loại vật liệu và thiết bị đặc thù như thép ray chất lượng cao, thép cầu chuyên dụng, bê tông tính năng cao, vật liệu giảm rung, giảm chấn, hệ thống điện khí hóa, tín hiệu điều khiển tự động cùng nhiều thiết bị cơ khí chính xác khác.

“Câu hỏi đặt ra là Việt Nam có thể tham gia mức độ nào vào chuỗi giá trị của các dự án này? Có thể nội địa hóa những công đoạn nào và cần chuẩn bị các điều kiện gì để từng bước làm chủ công nghệ?”, bà Nguyễn Thanh Hải đặt câu hỏi.

Đối với chương trình phát triển điện hạt nhân, bà Nguyễn Thanh Hải cho rằng yêu cầu còn khắt khe hơn nhiều. Đây là lĩnh vực đòi hỏi những tiêu chuẩn rất nghiêm ngặt về vật liệu, thiết bị và công nghệ. Điện hạt nhân cần tới các loại thép đặc chủng, hợp kim chịu nhiệt, hợp kim Rhodium, vật liệu chống bức xạ, bê tông cảm xạ và các thiết bị cơ khí chính xác có độ an toàn rất cao.

Theo bà, kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy chương trình điện hạt nhân thường tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của ngành luyện kim, cơ khí chính xác, tự động hóa cũng như nhiều lĩnh vực công nghệ cao khác tại nước sở tại. Đề cập tới công nghiệp bán dẫn, bà Nguyễn Thanh Hải nhận định Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, bán dẫn không chỉ dừng lại ở việc thiết kế chip hay thu hút vốn đầu tư nước ngoài. Nền tảng cốt lõi của ngành này là khả năng làm chủ vật liệu và thiết bị công nghệ cao, bao gồm vật liệu bán dẫn thế hệ mới, hóa chất điện tử siêu tinh khiết, vật liệu đóng gói chip và vật liệu tản nhiệt hiệu năng cao.

Theo bà, đây đều là những lĩnh vực đòi hỏi chiến lược đầu tư dài hạn và sự chuẩn bị bài bản. Bà cũng lưu ý rằng trong bối cảnh cạnh tranh công nghiệp toàn cầu ngày càng gay gắt, các loại vật liệu chiến lược đang được nhiều quốc gia đặc biệt chú trọng. Những vật liệu phục vụ AI, robot, năng lượng mới, quốc phòng, an ninh, hàng không vũ trụ, công nghệ lượng tử và công nghệ số đang ngày càng có vai trò quyết định đối với năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia.

“Với Việt Nam, câu hỏi không chỉ là khai thác tài nguyên mà quan trọng hơn là làm thế nào để từng bước làm chủ công nghệ chế biến sâu, phát triển công nghiệp vật liệu chiến lược có giá trị gia tăng cao và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu”, bà Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh.

Tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh cho biết bộ cũng sẽ đề xuất xây dựng dự Luật Quản lý phát triển vật liệu xây dựng. Theo ông, việc xây dựng đạo luật riêng là cần thiết để phục vụ nhiều mục tiêu quan trọng trong giai đoạn phát triển mới.