Ông Netanyahu ngày càng 'ra rìa'

Khi chiến đấu cơ Israel và Mỹ đồng loạt không kích Iran hôm 28/2, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã ca ngợi những gì họ gọi là các "quyết định mang tính lịch sử". Trước công chúng Israel, ông Netanyahu khẳng định liên minh giữa hai nước chưa bao giờ gắn kết đến thế.

Thế nhưng chỉ ba tháng sau, chiến dịch quân sự chung từng được xem là minh chứng cho sự đồng lòng Mỹ - Israel lại đang chuyển hướng thành một tiến trình ngoại giao do Washington dẫn dắt, trong đó vai trò của ông Netanyahu dường như ngày càng bị thu hẹp.

Dù chưa công khai chỉ trích ông Trump, các nguồn tin Israel cho biết phía sau hậu trường, Thủ tướng Netanyahu đã thừa nhận Tel Aviv có rất ít khả năng tác động đến kết quả của các cuộc đàm phán Mỹ - Iran nhằm chấm dứt xung đột.

Theo các nguồn tin, nhà lãnh đạo Israel lo ngại thỏa thuận đang được hình thành sẽ không giải quyết những mối quan ngại cốt lõi của Israel, bao gồm kho uranium làm giàu của Iran, chương trình tên lửa đạn đạo và mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực, trong khi lại giúp Tehran giảm bớt áp lực kinh tế.

"Mối lo thực sự là ông Trump có thể chấp nhận một thỏa thuận tạm thời tồi tệ", một quan chức Israel nói với CNN. "Nếu thỏa thuận đó bảo đảm lượng uranium được đưa ra khỏi Iran thì không vấn đề gì. Nhưng nếu chỉ dừng ở những cam kết trên giấy tờ, Tehran hoàn toàn có thể đánh lừa Washington và cuối cùng vẫn giữ lại số uranium đó".

Cảm giác bị Mỹ "bỏ rơi"

Theo các nguồn tin, ông Netanyahu đã vận động mạnh mẽ để Israel tấn công các cơ sở dầu mỏ của Iran nhằm đẩy nhanh sự suy yếu của chính quyền Tehran.

"Nếu lệnh phong tỏa các cảng biển Iran được dỡ bỏ, đặc biệt là trong khuôn khổ một thỏa thuận bất lợi, điều đó sẽ vô cùng nguy hiểm và giúp chính quyền Iran mạnh lên đáng kể", một quan chức Israel nhận định. "Thay vì đẩy họ tới tình trạng không đủ tiền trả lương cho quân đội và lực lượng an ninh, chúng ta lại đang bơm tiền để họ phục hồi".

Một nguồn tin khác còn thẳng thắn hơn: "Vậy ra đây chính là cảm giác khi ông Trump bỏ mặc chúng tôi".

Một điểm bất đồng lớn khác liên quan đến Lebanon. Iran được cho là muốn đưa một lệnh ngừng bắn tại Lebanon vào thỏa thuận. Trong khi đó, Washington đã nhiều lần kiềm chế các hoạt động quân sự của Israel, còn lực lượng Hezbollah gia tăng các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái nhằm vào binh sĩ Israel và các cộng đồng dân cư gần biên giới phía bắc.

Những ngày gần đây, ông Netanyahu đã chỉ đạo quân đội mở rộng chiến dịch tại Lebanon, khẳng định Israel có toàn quyền hành động tại đây và sẽ tiếp tục đáp trả mọi mối đe dọa.

Vấn đề Lebanon đang là một trong các "điểm nghẽn" giữa Israel và Washington

trong thỏa thuận với Iran. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, những giới hạn mà Mỹ áp đặt đang tạo áp lực ngày càng lớn lên nhà lãnh đạo Israel, không chỉ từ phe đối lập mà còn từ chính các đồng minh trong liên minh cầm quyền. Hai chính trị gia cực hữu là Bộ trưởng An ninh Quốc gia Itamar Ben Gvir và Bộ trưởng Tài chính Bezalel Smotrich đều kêu gọi phản ứng quân sự mạnh tay hơn.

Ông Ben Gvir thậm chí hối thúc Thủ tướng Netanyahu đối đầu trực diện với Tổng thống Trump và "nói rõ rằng Nhà nước Israel không thể chấp nhận điều này".

Đổ lỗi cho nhóm đàm phán Mỹ

Dù không hài lòng với thỏa thuận đang hình thành, phản ứng lần này của ông Netanyahu tương đối dè dặt, trái ngược hoàn toàn với chiến dịch phản đối quyết liệt mà ông từng tiến hành nhằm vào thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015 dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama.

Khi đó, ông Netanyahu đã có bài phát biểu gây tranh cãi trước Quốc hội Mỹ, gọi thỏa thuận là một "sai lầm lịch sử". Tuy nhiên, lựa chọn đó gần như không thể lặp lại dưới thời ông Trump.

Trong nhiều năm, Thủ tướng Israel đã đầu tư đáng kể vốn chính trị vào mối quan hệ với ông Trump. Công khai đối đầu với nhà lãnh đạo Mỹ lúc này có thể khiến ông phải trả giá đắt về mặt chính trị, đặc biệt khi cuộc bầu cử đang đến gần.

Thay vào đó, theo các nguồn tin, ông Netanyahu đang quy trách nhiệm cho các nhà đàm phán Mỹ, gồm Jared Kushner và Steve Witkoff, vì đã thuyết phục ông Trump theo đuổi giải pháp chấm dứt xung đột. Truyền thông thân cận với Thủ tướng Israel cũng liên tục chỉ trích nhóm đàm phán này, trong khi tránh để ông Netanyahu trực tiếp hứng chịu làn sóng công kích.

"Ông Kushner, ông Witkoff và ông Vance đã lựa chọn lợi ích kinh tế thay vì những vấn đề mang tính sống còn", bình luận viên Yaakov Bardugo, người được xem là rất gần gũi với Thủ tướng Netanyahu, phát biểu trên kênh Channel 14. "Dù họ đạt được những thỏa thuận gì đi nữa, chính chúng tôi mới là những người phải sống ở đây".

Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner cùng tham dự cuộc họp nội các Israel

với Thủ tướng Benjamin Netanyahu và một số quan chức Israel khác về thỏa thuận ngừng

bắn ở Gaza. Ảnh: Văn phòng báo chí Chính phủ Israel.

Tuy nhiên, một nguồn tin nắm rõ các cuộc trao đổi Mỹ - Israel cho rằng khoảng cách giữa hai bên xuất phát từ sự đánh giá sai của Tel Aviv.

"Israel quá tập trung vào mục tiêu thay đổi chế độ tại Iran nên không nhận ra rằng cuộc chiến cũng có thể dẫn đến sự thay đổi trong tính toán chính trị tại Washington", nguồn tin nhận định.

Theo nguồn tin này, ông Trump nhận thấy luận điệu cho rằng Israel đang kéo Mỹ vào một cuộc chiến quy mô lớn ở Trung Đông gây tổn hại đáng kể về chính trị, nên quyết định tái khẳng định quyền kiểm soát.

"Ông Trump nhận ra hình ảnh 'Bibi dắt mũi nước Mỹ' đang gây hại cho mình, vì vậy ông ấy phải chứng minh rằng người đưa ra quyết định cuối cùng là Nhà Trắng", nguồn tin cho biết, sử dụng biệt danh phổ biến của ông Netanyahu.

Bản thân ông Trump dường như cũng ám chỉ điều đó khi phát biểu tuần trước: "Bibi là người tốt. Ông ấy sẽ làm những gì tôi yêu cầu".

Đây không phải lần đầu tiên ông Trump đột ngột chấm dứt một cuộc chiến mà ông Netanyahu muốn tiếp tục. Tại Gaza, Iran hay Lebanon, chính Washington mới là bên đưa ra tín hiệu dừng lại, bất chấp mong muốn kéo dài chiến dịch của vị thủ tướng tại vị lâu nhất lịch sử Israel.

"Ông Netanyahu không biết dừng lại đúng lúc"

"Ông Netanyahu chưa bao giờ biết khi nào nên dừng lại và cắt giảm tổn thất", một người từng cộng tác với ông nhận xét. Những người từng làm việc sát cánh với Thủ tướng Israel cho rằng đây là một đặc điểm nhất quán trong phong cách lãnh đạo của ông.

Các nhà phê bình cho rằng ông Netanyahu thất bại trong việc chuyển hóa các thành công quân sự trên chiến trường thành lợi ích chiến lược lâu dài. Kết cục của cuộc chiến cũng có thể làm suy yếu thông điệp tranh cử của ông Netanyahu.

Chiến dịch chống Iran vốn được xem là trụ cột trong nỗ lực tái định hình di sản chính trị của ông sau cuộc tấn công của Hamas ngày 7/10/2023, đồng thời là cơ sở cho tầm nhìn về một Trung Đông mới mà ông muốn xây dựng.

Một cuộc khảo sát gần đây cho thấy 45% người Israel tin rằng tình hình liên quan đến Iran hiện tồi tệ hơn trước ngày 7/10, trong khi chỉ 31% cho rằng đã được cải thiện. Gần một nửa số người được hỏi cho rằng Israel khó giành chiến thắng hoặc đã thất bại trong cuộc đối đầu với Iran, trong khi chỉ 41% vẫn lạc quan về triển vọng chiến thắng.

Người dân Israel tham gia cuộc biểu tình phản đối Thủ tướng Benjamin Netanyahu

và chính phủ của ông tại Tel Aviv (Israel) ngày 25/4. Ảnh: Reuters.

Các nguồn tin Israel cho rằng nỗ lực của ông Trump nhằm thúc đẩy Saudi Arabia và các quốc gia vùng Vịnh bình thường hóa quan hệ với Israel, cũng như mở rộng Abraham Accords, là một hình thức bù đắp chính trị dành cho ông Netanyahu.

Một nguồn tin nhận định ông Trump có thể tiếp tục hỗ trợ đồng minh Israel trước thềm bầu cử thông qua các chuyến thăm cấp cao, những tuyên bố ủng hộ hoặc các thỏa thuận quốc phòng nhằm phô diễn sự gắn kết giữa hai nhà lãnh đạo.

Dẫu vậy, tác động của vấn đề có thể vượt xa chu kỳ bầu cử trước mắt và chạm đến chính câu chuyện cốt lõi trong sự nghiệp chính trị của ông Netanyahu.

Suốt hơn ba thập kỷ, ông đã xây dựng hình ảnh của mình như người lãnh đạo kiên quyết đối đầu tham vọng hạt nhân của Iran bằng sức ép liên tục, sức mạnh quân sự và sự phối hợp chặt chẽ với Washington.

"Khó có thể diễn tả hết việc ông Netanyahu coi thời điểm này như một thất bại cá nhân và chính trị nghiêm trọng đến mức nào", nhà nghiên cứu cấp cao Danny Citrinowicz nhận định.

Theo ông Citrinowicz, Thủ tướng Israel đã xây dựng bản sắc chính trị của mình quanh hình tượng "Mr. Iran" - nhà lãnh đạo luôn khẳng định chỉ có sức mạnh mới có thể ngăn chặn Tehran.

Nhưng giờ đây, sau nhiều chiến thắng về mặt tác chiến song lại thiếu thành quả chiến lược rõ rệt, ông Netanyahu có thể phải chấp nhận một thỏa thuận không chỉ hợp pháp hóa chính quyền mà ông muốn làm suy yếu, mà còn phơi bày sự sụp đổ của học thuyết đối phó Iran mà ông theo đuổi suốt nhiều thập kỷ.

Phương Linh