Nắng nóng cực đoan đẩy an ninh năng lượng Việt Nam vào phép thử

© Ảnh : N.M

Áp lực gia tăng lên hệ thống điện

Việt Nam đang trải qua những đợt nắng nóng diện rộng với cường độ ngày càng gia tăng, khiến nhu cầu tiêu thụ điện tăng mạnh và liên tục lập các mức kỷ lục mới. Công suất đỉnh của hệ thống đã có thời điểm vượt 52.000 MW, tạo áp lực lớn lên toàn bộ hạ tầng điện lực quốc gia, đặc biệt tại khu vực miền Bắc.

Diễn biến thời tiết cực đoan không còn tuân theo quy luật mùa vụ truyền thống. Thay vì tập trung vào giai đoạn tháng 5-6 như trước đây, các đợt nắng nóng xuất hiện sớm ngay từ đầu năm 2026.

Đáng chú ý, từ khoảng tháng 5, miền Bắc và miền Trung Việt Nam có khả năng bước vào giai đoạn nắng nóng mạnh dần, đạt đỉnh về cường độ vào khoảng tháng 8/2026. So với năm 2025, các đợt nắng nóng trong năm 2026 có xu hướng xảy ra thường xuyên hơn và mức độ khắc nghiệt cũng cao hơn.

Trong khi, lượng mưa thấp hơn mức trung bình nhiều năm, khiến mực nước tại nhiều sông xuống thấp.

Các đợt nắng nóng kéo dài và xuất hiện sớm trên diện rộng đang khiến nhu cầu tiêu thụ điện tại Việt Nam tăng đột biến, với công suất đỉnh hệ thống từng vượt mốc 52.000 MW. Áp lực tập trung rõ rệt ở khu vực miền Bắc, nơi tốc độ tăng phụ tải cao trong khi khả năng dự phòng nguồn còn hạn chế.

“Những đợt nắng nóng xuất hiện sớm và kéo dài trên diện rộng đang khiến hệ thống điện Việt Nam chịu áp lực ngày càng lớn. Đáng nói, tốc độ tăng bất thường của phụ tải trong khi thời tiết cực đoan đang trở nên khó dự đoán hơn qua từng năm. Có thể thấy, đây là biểu hiện rõ hơn của xu hướng khí hậu cực đoan đang tác động trực tiếp đến an ninh năng lượng”, ông Nguyễn Quang Huy, chuyên gia năng lượng độc lập chia sẻ với Sputnik.

Sự kết hợp giữa nắng nóng cực đoan và nhu cầu điện tăng nhanh đang tạo ra một bài toán an ninh năng lượng mới cho Việt Nam.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khó dự báo, thách thức không chỉ nằm ở việc đáp ứng đủ điện trong ngắn hạn, mà còn ở khả năng xây dựng một hệ thống linh hoạt, cân bằng và có sức chống chịu cao hơn trong dài hạn.

Mới đây, Bộ Công Thương Việt Nam cũng đã điều chỉnh khung giờ cao điểm và thấp điểm trong sử dụng điện nhằm nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện, đồng thời định hướng lại thói quen tiêu thụ điện của người dân.

Phải nói thêm, cơ cấu nguồn điện của Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiệt điện than, chiếm khoảng 58% tổng công suất. Điều này khiến hệ thống dễ bị tổn thương trước biến động nhu cầu đột biến cũng như các rủi ro liên quan đến nhiên liệu và môi trường.

Theo chuyên gia Nguyễn Quang Huy, sự kết hợp giữa tăng trưởng phụ tải nhanh và thời tiết cực đoan đang đẩy hệ thống điện Việt Nam tiến gần hơn tới ngưỡng vận hành căng thẳng.

“Thứ nhất, mất cân đối giữa tăng trưởng nhu cầu và năng lực dự phòng nguồn điện, đặc biệt trong các khung giờ cao điểm. Thứ hai, hạn chế của hệ thống truyền tải liên vùng, khiến tình trạng quá tải cục bộ có thể xảy ra khi nhu cầu tăng đột biến. Thứ ba, quá trình chuyển dịch sang năng lượng tái tạo chưa đi kèm giải pháp lưu trữ và điều độ linh hoạt, làm giảm hiệu quả khai thác nguồn”, ông Huy chỉ ra một số vấn đề của hệ thống điện.

Trong vài năm qua, Việt Nam đã mở rộng mạng điện mặt trời và điện gió. Tuy nhiên, có một thực tế là các nguồn này không phải lúc nào cũng phát điện đúng lúc nhu cầu cao nhất.

Điện mặt trời mạnh nhất vào ban ngày, trong khi nhu cầu cao nhất lại thường rơi vào chiều tối. Điện gió cũng phụ thuộc thời tiết và không ổn định theo giờ.

Điều này tạo ra một khoảng “lệch nhịp” giữa cung và cầu. Hệ thống vì vậy vẫn phải dựa nhiều vào các nguồn truyền thống để đảm bảo ổn định, đặc biệt trong giờ cao điểm.

Miền Bắc cho thấy áp lực rõ nhất

Một điểm dễ thấy là áp lực không phân bố đều. Miền Bắc đang chịu sức ép lớn nhất vì hai lý do đơn giản: nhu cầu tăng nhanh và nguồn điện tại chỗ chưa đủ mạnh. Phần lớn điện phải truyền từ miền Trung và miền Nam ra, khiến hệ thống truyền tải trở thành “đường huyết mạch” quan trọng.

Chỉ cần thời tiết cực đoan kéo dài hoặc một điểm nghẽn nhỏ trong truyền tải, áp lực có thể lan nhanh sang toàn hệ thống. Điều này khiến việc vận hành không còn đơn thuần là “đủ điện hay không”, mà là “có truyền được điện đến đúng nơi, đúng lúc hay không”.

Theo ông Huy, điểm khác biệt lớn nhất vài năm gần đây không chỉ là điện tăng, mà là cách con người sử dụng điện đang thay đổi nhanh.

“Trước đây, nhu cầu điện có thể dự đoán tương đối ổn định theo mùa. Nhưng hiện nay, sự thay đổi thời tiết cực đoan, cùng với việc sử dụng ngày càng nhiều thiết bị tiêu thụ điện lớn trong sinh hoạt và sản xuất, khiến “đỉnh tiêu thụ” xuất hiện khó đoán hơn. Hệ thống điện đang phải thích nghi với một thực tế mới: không còn những “giờ cao điểm cố định”, mà là các đỉnh tiêu thụ ngắn nhưng rất gắt, có thể xuất hiện bất kỳ lúc nào trong ngày nóng".

Trong khu vực, khác biệt nằm ở độ linh hoạt

So với nhiều quốc gia trong khu vực Đông Nam Á, Việt Nam không phải trường hợp duy nhất chịu áp lực gia tăng về điện năng.

Tuy nhiên, sự khác biệt nằm ở tốc độ chuyển dịch giữa các nguồn điện và mức độ hoàn thiện của hạ tầng truyền tải. Một số nền kinh tế trong khu vực đã đi xa hơn trong việc phát triển liên kết lưới điện hoặc tối ưu hóa cân bằng nguồn khu vực, trong khi Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn mở rộng mạnh cả nguồn và lưới cùng lúc.

Các nước trong khu vực Đông Nam Á đều đối mặt với tăng trưởng nhu cầu điện và thời tiết cực đoan. Tuy nhiên, một số nước có lợi thế hơn nhờ hệ thống điện khí linh hoạt hơn hoặc khả năng nhập khẩu điện khi cần.

“Tại Thái Lan và Singapore, hệ thống điện linh hoạt hơn nhờ tỷ trọng lớn điện khí, có thể điều chỉnh công suất nhanh để đáp ứng phụ tải tăng đột biến. Thái Lan còn nhập khẩu thủy điện từ Lào, trong khi Singapore đẩy mạnh kết nối lưới để đa dạng nguồn cung. Malaysia cũng có lợi thế khi duy trì cơ cấu nguồn cân bằng và liên kết lưới với các nước láng giềng, giúp tăng khả năng điều tiết khi thiếu hụt cục bộ. Còn Việt Nam lại đang ở giai đoạn chuyển dịch nhanh: vừa tăng tái tạo, vừa giảm phụ thuộc than, nhưng chưa hoàn thiện các lớp hỗ trợ như lưu trữ điện hay lưới truyền tải mạnh liên vùng”, chuyên gia Nguyễn Quang Huy nêu dẫn chứng.

Điều này khiến hệ thống vừa phải đáp ứng nhu cầu tăng trưởng cao, vừa phải xử lý bài toán chuyển dịch năng lượng, trong khi áp lực thời tiết cực đoan ngày càng dày đặc hơn.

Nguồn điện hạt nhân là cấp thiết

Trong bối cảnh nhu cầu đảm bảo an ninh năng lượng ngày càng cấp thiết, hợp tác quốc tế được xem là một trong những hướng đi hỗ trợ quan trọng. Quan hệ năng lượng giữa Việt Nam và Nga thường được nhắc đến trong các lĩnh vực như dầu khí, khí hóa lỏng, đào tạo kỹ thuật và công nghệ năng lượng.

Trong bối cảnh điện than dần bị thu hẹp theo cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, Việt Nam cần chủ động xây dựng các phương án thay thế, trong đó điện khí và đặc biệt là điện hạt nhân. Theo lộ trình định hướng, giai đoạn 2031-2035 có thể trở thành thời điểm then chốt để bổ sung nguồn điện hạt nhân hợp tác với Nga.

“Về dài hạn, vấn đề cốt lõi của hệ thống điện nằm ở việc duy trì cân bằng năng lượng sơ cấp, tức là đảm bảo tỷ lệ hợp lý giữa các nguồn điện khác nhau, tránh phụ thuộc quá mức vào một loại hình duy nhất vì có thể làm suy giảm tính ổn định của hệ thống.Nếu duy trì được sự cân đối hợp lý giữa các nguồn năng lượng, hệ thống điện Việt Nam vẫn có thể đảm bảo ổn định và phát triển bền vững trong dài hạn”, ông Huy kết luận.

Taras Ivanov