Mỹ muốn gì ở Việt Nam?

© Sputnik

Vì sao Mỹ vẫn điều tra theo Mục 301 với Việt Nam?

Theo công bố chính thức từ website của USTR, cuộc điều tra nhằm xác định liệu các chính sách, quy định và thực tiễn của Việt Nam trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ có “bất hợp lý hoặc phân biệt đối xử” và gây tổn hại cho thương mại Mỹ hay không. Đây là cơ chế có thể trở thành căn cứ pháp lý để Tổng thống Mỹ áp dụng các biện pháp thương mại, trong đó có thuế quan, đối với những đối tác bị cho là có hành vi thương mại không công bằng.

“Chúng tôi cần Việt Nam giải quyết những vấn đề tồn đọng lâu dài này, bao gồm một loạt vấn đề thực thi sở hữu trí tuệ, theo cách bền vững và có tác dụng răn đe các vi phạm trong tương lai”, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer tuyên bố.

Trước đó, ngày 30/4, trong Báo cáo Special 301 năm 2026, USTR lần đầu tiên xếp Việt Nam vào nhóm Priority Foreign Country - “Quốc gia ưu tiên đặc biệt”. Đây là nhóm dành cho các nước bị Mỹ đánh giá có những thiếu sót nghiêm trọng nhất về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Theo USTR, đây cũng là lần đầu tiên sau 13 năm một quốc gia bị đưa vào nhóm này.

Báo cáo nêu 5 vấn đề chính gồm việc không thực thi hiệu quả để ngăn chặn vi phạm bản quyền trực tuyến; chưa đủ mạnh trong chống hàng giả; thiếu kiểm soát biên giới hiệu quả đối với hàng hóa vi phạm quyền sở hữu trí tuệ; thiếu các hành động thực thi chống lại phần mềm không có bản quyền; và thiếu biện pháp hình sự đối với hành vi đánh cắp tín hiệu truyền hình cáp, vệ tinh.

USTR cũng lập luận rằng Việt Nam chưa đạt tiến triển thực chất trong các cuộc trao đổi song phương gần đây về sở hữu trí tuệ. Đáng chú ý, trong Báo cáo Special 301 năm 2025, Việt Nam mới chỉ nằm trong Watch List - danh sách theo dõi ở mức thấp nhất. Khi đó, USTR ghi nhận một số tiến bộ như việc xử lý các trang web vi phạm bản quyền “Xoilac”, “Fmovies”, “Rophim”, nhưng vẫn cho rằng nhiều vấn đề tồn tại lâu dài “ít hoặc không có tiến triển”.

Việc Việt Nam bị nâng thẳng lên nhóm Priority Foreign Country, bỏ qua bậc Priority Watch List, cho thấy phía Mỹ đánh giá các cảnh báo trước đây chưa tạo ra kết quả thực chất. Tuy nhiên, USTR cũng ghi nhận một số hành động thực thi gần đây của Việt Nam, trong đó có việc xử lý các nền tảng vi phạm bản quyền trực tuyến như HiAnime.to, TVE-4U, VCTVEGroup và Ebookvie.

Phản hồi trước động thái của phía Mỹ, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng cho biết Việt Nam sẵn sàng tiếp tục tham vấn, chia sẻ thông tin và làm rõ các chính sách, quy định liên quan. Đồng thời, tăng cường bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ là chủ trương nhất quán của Việt Nam nhằm xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, lành mạnh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế.

“Quan điểm, nỗ lực và kết quả của Việt Nam trong lĩnh vực bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã được nêu rõ trong các phát biểu ngày 1/5 và ngày 14/5 vừa qua”, đại diện Bộ Ngoại giao đề nghị phía Mỹ “đánh giá khách quan, công bằng, ghi nhận đầy đủ nỗ lực và kết quả cụ thể của Việt Nam trên tinh thần xây dựng, phù hợp với khuôn khổ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Hoa Kỳ và vì lợi ích của người dân, doanh nghiệp hai nước”.

Trước đó, trong cuộc gặp Phó Đại diện Thương mại Mỹ Rick Switzer tại Hà Nội, Thủ tướng Lê Minh Hưng cũng khẳng định Việt Nam kiên quyết chống và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Đây là một trong những ưu tiên của Việt Nam, gắn với đổi mới mô hình phát triển, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

“Việc USTR khởi xướng điều tra theo Mục 301 là thủ tục được tiến hành theo pháp luật Mỹ. Các vấn đề liên quan sẽ tiếp tục được xem xét trên cơ sở trao đổi, tham vấn giữa hai bên trong quá trình điều tra”, người phát ngôn cho biết hai bên đã duy trì trao đổi chặt chẽ về vấn đề này. Phía Mỹ ghi nhận tích cực chủ trương cũng như những bước đi, biện pháp của Việt Nam.

Sau khi báo cáo của USTR được công bố, Chính phủ Việt Nam cũng phát động chiến dịch cao điểm kéo dài một tháng nhằm xử lý các trang web lậu, hàng giả và hành vi xâm phạm nhãn hiệu, trong bối cảnh số vụ việc tăng khoảng 20% so với cùng kỳ năm trước.

Cuộc điều tra mới diễn ra trong bối cảnh quan hệ thương mại Việt Nam - Mỹ đang chịu nhiều sức ép. Việt Nam hiện đồng thời là đối tượng của hai cuộc điều tra khác theo Mục 301, liên quan đến các cáo buộc về dư thừa năng lực sản xuất công nghiệp và lao động cưỡng bức. Hai nước cũng đang tiếp tục trao đổi về các vấn đề như thuế quan, quy tắc xuất xứ, tiếp cận thị trường, tạo thuận lợi thương mại và cân bằng thương mại.

Báo cáo Special 301 không phải là phán quyết tư pháp

Theo số liệu phía Mỹ, thâm hụt thương mại của Mỹ với Việt Nam đạt 178,2 tỷ USD trong năm 2025, tăng khoảng 54,7 tỷ USD so với năm 2024. Trong tháng 3, Việt Nam là đối tác có mức thâm hụt thương mại lớn thứ hai của Mỹ, vượt cả Trung Quốc và Mexico.

Dù vậy, cần nhấn mạnh rằng, việc bị điều tra theo Mục 301 hoặc bị xếp vào nhóm Priority Foreign Country không đồng nghĩa với việc Việt Nam sẽ lập tức bị áp thuế hay trừng phạt thương mại. Báo cáo Special 301 không phải là phán quyết tư pháp, cũng không phải quyết định của Tổ chức Thương mại Thế giới hay một tòa án quốc tế. Đây là giai đoạn điều tra và tham vấn, kết quả cuối cùng phụ thuộc vào tiến trình trao đổi giữa hai bên.

Thực tế cho thấy các tiền lệ có kết quả khác nhau. Năm 2013, Mỹ từng điều tra Ukraina theo Mục 301 nhưng sau đó không áp dụng biện pháp trừng phạt thực chất. Ngược lại, cuộc điều tra đối với Trung Quốc giai đoạn 2017-2018 đã dẫn tới việc Mỹ áp thuế từ 7,5% đến 25% đối với khoảng 370 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc. Các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần tận dụng kênh đàm phán song phương, xây dựng kế hoạch hành động cụ thể về thực thi quyền sở hữu trí tuệ với các mốc thời gian rõ ràng, tập trung vào những vấn đề mà USTR đã nêu.

Trong đó, các ưu tiên gồm xử lý dứt điểm các nền tảng vi phạm bản quyền quy mô lớn, siết quản lý hàng giả trên thương mại điện tử và livestream, tăng cường kiểm soát biên giới, xử lý phần mềm không bản quyền và thu hẹp khoảng cách giữa cải cách pháp luật với thực thi trên thực tế. Một số ý kiến cho rằng Việt Nam có thể tham khảo trường hợp Argentina, quốc gia vừa được đưa ra khỏi danh sách Priority Watch List năm 2026 sau khi ký Thỏa thuận Thương mại và Đầu tư Song phương với Mỹ vào tháng 2/2026, trong đó có các cam kết cụ thể về tăng cường bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

Trong thời gian tới, kết quả tham vấn và mức độ cải thiện thực chất trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ sẽ là yếu tố quan trọng quyết định diễn biến tiếp theo của vụ việc. Nếu hai bên đạt được tiến triển cụ thể, rủi ro về biện pháp thương mại bổ sung có thể được kiểm soát. Ngược lại, nếu đàm phán không đạt kết quả, cuộc điều tra theo Mục 301 có thể dẫn tới các biện pháp thuế quan hoặc hạn chế thương mại tương tự những tiền lệ từng xảy ra.