Không khác gì một cẩm nang quân sự

© Sputnik / Marina Lystseva

Đây là Nghị định mới quy định rõ quy trình, thẩm quyền và các biện pháp xử lý đối với máy bay vi phạm vùng trời Việt Nam nhằm mục đích đảm bảo an toàn và an ninh quốc gia.

Sputnik đã có cuộc trao đổi với chuyên gia Nguyễn Hồng Long, nhà nghiên cứu chính sách đối nội của Việt Nam về chủ đề này.

Quy định về lãnh thổ Việt Nam theo Hiến pháp

Sputnik: Kính thưa ông Nguyễn Hồng Long, trước hết, xin ông chia sẻ thông tin về quy định lãnh thổ Việt Nam theo Hiến pháp Việt Nam.

Chuyên gia Nguyễn Hồng Long, nhà nghiên cứu chính sách đối nội của Việt Nam:

Hiến pháp Việt Nam 2013 quy định “lãnh thổ Việt Nam bao gồm đất liền, hải đảo, vùng biển và vùng trời” (Điều 1). “Chủ quyền lãnh thổ là quyền thiêng liêng, bất khả xâm phạm. Mọi hành vi chống lại độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, chống lại sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đều bị nghiêm trị”. (Điều 11).

Ranh giới chủ quyền trên đất liền phân định bằng hệ thống cột mốc biên giới, có gắn thiết bị định vị vệ tinh. Ranh giới chủ quyền tuyệt đối trên biển và hải đảo được đánh dấu tọa độ có chiều rộng 12 hải lý tính từ đường cơ sở. Phía ngoài là vùng đặc quyền kinh tế rộng 200 hải lý tính từ đường cơ sở và vùng thềm lục (theo UNCLOS-1982).

Riêng vùng trời (không phận) thì ranh giới chủ quyền không phận của một quốc gia được xác định dựa trên giới hạn chiều ngang và chiều cao. Quốc gia có chủ quyền hoàn toàn và độc quyền đối với không phận này. Theo đó, không phận bao phủ toàn bộ lãnh thổ đất liền, nội thủy và vùng biển lãnh hải của quốc gia (rộng tối đa (12) hải lý tính từ đường cơ sở. Ranh giới này được xác định bằng các mặt thẳng đứng kéo dài từ biên giới quốc gia trên đất liền và ranh giới ngoài của lãnh hải hướng lên vùng trời (còn gọi là "đường Karman”).

Các công ước quốc tế có tính ràng buộc không quy định chiều cao của không phận chủ quyền. Tuy nhiên, Phần lớn các quốc gia và Liên đoàn Hàng không Quốc tế (FAI) công nhận đường Kármán có giới hạn ở độ cao 100 km so với mực nước biển là ranh giới phân định giữa không phận quốc gia và không gian vũ trụ (không gian vũ trụ thuộc sở hữu chung của nhân loại).

Trên cơ sở các công ước của Liên Hợp Quốc, các công ước quốc tế và các hiệp định song phương mà Việt Nam là một bên tham gia, Quốc hội Việt Nam ban hành “Luật Biên giới quốc gia”. Trong đó, Khoản 5, Điều 14 có quy định “Cấm Bay vào khu vực cấm bay; bắn, phóng, thả, đưa qua biên giới quốc gia trên không phương tiện bay, vật thể, các chất gây hại hoặc có nguy cơ gây hại cho quốc phòng, an ninh, kinh tế, sức khoẻ của nhân dân, môi trường, an toàn hàng không và trật tự, an toàn xã hội ở khu vực biên giới”.

“Luật Hàng không Việt Nam” có quy định tại Khoản 1, Điều 26 về việc bắt buộc hạ cánh như sau: “Tàu bay đang bay trong lãnh thổ của Việt Nam bị yêu cầu hạ cánh tại địa điểm theo chỉ định của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền khi chuyến bay có dấu hiệu bị uy hiếp an toàn hàng không, an ninh hàng không hoặc trong các trường hợp khác theo yêu cầu của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền”.

Nội dung chính và ý nghĩa của Nghị định số 222/2026/NĐ-CP

Sputnik: Ngày 22/6/2026, Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị định số222/2026/NĐ-CP quy định về hoạt động bay. Nội dung chính của Nghị định này như thế nào?

Chuyên gia Nguyễn Hồng Long, nhà nghiên cứu chính sách đối nội của Việt Nam:

Nhằm cụ thể hóa và quy trình hóa việc thực hiện “Luật Biên giới quốc gia” và “Luật Hàng Không dân dụng” nhằm bảo vệ chủ quyền vùng trời, ngày 22/6/2026, Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị định số 222/2026/NĐ-CP quy định về hoạt động bay.

Tại khoản 2, Điều 6 của Nghị định này có quy định: “Tàu bay dân dụng vi phạm khu vực cấm bay, khu vực hạn chế bay bị xử lý theo quy định của pháp luật; trường hợp cần thiết có thể bị áp dụng biện pháp cưỡng chế buộc hạ cánh”.

Tại Điều 58 (Mục V) của Nghị định này quy định các tàu bay vi phạm quy định hoạt động bay bị bay chặn khi “có hành động vi phạm vùng trời Việt Nam” và bay kèm khi “có hành động vi phạm phép bay”.

Mục 5 của Nghị định này quy định chi tiết về “Cưỡng chế tàu bay vi phạm” gồm có:

- Tuân thủ bay chặn, bay kèm, bay ép tàu bay (Điều 59).

- Tàu bay bị bayép hạ cánh tại các cảng hàng không, sân bay (Điều 60).

- Nguyên tắc thực hiện bay chặn, bay kèm, bay ép tàu bay vi phạm (Điều 61).

- Thể thức bay chặn, bay kèm tàu bay vi phạm vùng trời Việt Nam (Điều 62).

- Thể thức bay ép tàu bay vi phạm vùng trời Việt Nam hạ cánh tại cảng hàng không, sân bay (Điều 63).

- Tín hiệu, hành động trong quá trình bay chặn, bay kèm, bay ép (Điều 64). Phụ lục VI của Nghị định này quy định chi tiết các hành động, thủ tục phát/đáp giữa người điều khiển máy bay bay chặn, bay kèm và bay ép đối với người điều khiển máy bay vi phạm.

- Xử lý sau khi tàu bay vi phạm hạ cánh (Điều 65).

- Xử lý tàu bay vi phạm vùng trời không chấp hành hiệu lệnh của tàu bay bay chặn, bay kèm, bay ép hạ cánh (Điều 66).

- Lực lượng thực hiện bay chặn, bay kèm, bayép tàu bay vi phạm hạ cánh tại cảng hàng không, sân bay. (Điều 67) Theo quy định này thì lực lượng phòng không-không quân đang làm nhiệm vụ trực ban chiến đấu của các đơn vị thuộc Bộ Quốc phòng, có sự phối hợp điều hành của lực lượng quản lý hoạt động bay hàng không dân dụng.

- Thẩm quyền ra lệnh bay chặn, bay kèm, bay ép tàu bay vi phạm hạ cánh tại cảng hàng không, sân bay (Điều 68). Theo quy định này, thẩm quyền ra lệnh thuộc về Bộ trưởng Bộ Quốc phòng; trừ trường hợp đối với chuyên cơ thì phải báo cáo Thủ tướng Chính phủ quyết định.

- Quy trình xử lý tàu bay vi phạm vùng trời Việt Nam (Điều 69).

- Lực lượng xử lý tàu bay vi phạm vùng trời, bị bay ép hạ cánh (Điều 70).

- Phối hợp giữa các lực lượng tham gia xử lý tàu bay vi phạm vùng trời bị bay chặn, bay kèm, bay ép hạ cánh tại cảng hàng không, sân bay (Điều 71).

Sputnik: Theo thông tin chính thức, Nghị định 222/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 thay thế cho Nghị định đã ban hành về hoạt động bay gồm Nghị định số 125/2015/NĐ-CP ngày 04/12/ 2015 của Chính phủ quy định chi tiết về quản lý hoạt động bay, Nghị định số 139/2024/NĐ-CP ngày 24/10/2024 của Chính phủ quy định thể thức bay chặn, bay kèm, bay ép tàu bay vi phạm vùng trời Việt Nam hạ cánh tại cảng hàng không, sân bay và Nghị định số 21/2016/NĐ-CP ngày 06/5/2016 của Chính phủ quy định về quản lý độ cao chướng ngại vật hàng không. Ý nghĩa của quyết định này và điểm mới của nó là gì, thưa ông?

Chuyên gia Nguyễn Hồng Long, nhà nghiên cứu chính sách đối nội của Việt Nam:

Việc hợp nhất 3 văn bản quan trọng này trong một nghị định giúp xử lý thống nhất tất cả các vấn đề về hoạt động bay trên không phận chủ quyền của Việt Nam.

Điểm mới thứ nhất trong Nghị này là hệ thống các phụ lục, quy định rất chi tiết các cá nhân, cơ quan, đơn vị tham gia xử lý các tình huống; chỉ dẫn các hành động cụ thể; phân công, phân nhiệm hành động xử lý và phối hợp, hiệp đồng xử lý đối với các tình huống theo nhiều cấp độ khác nhau; quy định chi tiết về cơ sở vật chất, phương tiện, trang thiết bị v.v… có tính hệ thống và khoa học cũng như các phương án xử lý đối với các tình huống uy hiếp an toàn bay ở các mức A, B, C, D và các trường hợp không khác gì một kế hoạch tác chiến hay một cẩm nang quân sự.

Đưa ra các quy định mới rất chi tiết nhằm mục đích gì?

Sputnik: Vì sao phải đưa ra các quy định mới và rất chi tiết, cặn kẽ như vậy?

Chuyên gia Nguyễn Hồng Long, nhà nghiên cứu chính sách đối nội của Việt Nam:

Phải đưa ra các quy định mới và rất chi tiết, cặn kẽ như vậy vì những lý do sau đây:

a/ An ninh hàng không là bộ phận của an ninh quốc gia. Do đó, cần được tiến hành bằng việc kết hợp sử dụng các biện pháp, nhân lực và nguồn lực vật chất nhằm bảo vệ hoạt động hàng không dân dụng, phòng ngừa và chống lại các hành vi can thiệp bất hợp pháp.

b/ An toàn hàng không là công việc hệ trọng, liên quan đến tính mạng và sức khỏe con người, đến hoạt động giao thông hiện đại. Vì vậy các rủi ro liên quan đến hoạt động bay phải được giảm thiểu đến mức thâp nhất và chịu sự kiểm soát nghiêm ngặt để đáp ứng mục tiêu theo Chương trình an toàn hàng không dân dụng Việt Nam.

c/ Các tình huống uy hiếp an toàn bay, xâm phạm không phận, sự cố trên không diễn ra hết sức nhanh, Vì vậy, cần có những chỉ dẫn rất chi tiết, cụ thể… để có thể xử lý tình huống nhanh nhất có thể, không để các vi phạm tiếp diễn và gây ra hậu quả nghiêm trọng.

d/ Vì tham gia giải quyết các tình huống trên không cũng như trên mặt đất do nhiều người, nhiều đơn vị cùng phối hợp hành động nên cần có sự phân công, phân nhiệm rõ ràng, rành mạch và dứt khoát để tránh những sự chồng chéo hành động, chồng chéo chức năng, ảnh hưởng không tốt hoặc gây cản trở, làm chậm quá trình xử lý tình huống.

e/ Trong các lĩnh vực giao thông vận tải bằng phương tiện cơ giới, lĩnh vực hàng không được đánh giá là lĩnh vực có độ an toàn cao nhất. Tuy nhiên, nếu để xảy ra mất an toàn thì hậu quả thường là thảm khốc nhất cả về con người và vật chất,cả trên không cũng như trên mặt đất. Vì vậy, việc thiết lập các quy định chặt chẽ và đặc biệt chặt chẽ là rất cần thiết.

g/ Các tình huống xâm nhập không phận bị xếp vào diện đặc biệt nguy hiểm vì đây là hành vi vi phạm chủ quyền quốc gia, đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc phòng và an toàn tính mạng của hàng ngàn dân thường. Bất kỳ phương tiện bay nào xâm nhập trái phép đều bị coi là hành vi vi phạm pháp luật quốc gia và luật pháp quốc tế. Các lực lượng vũ trang phải triển khai các biện pháp vũ trang để đối phó, kể cả đối với máy bay dân dụng nhưng được sử dụng như vũ khí trong tay các phần tử khủng bố. Tuy nhiên, đối với các phương tiện bay dân sự vi phạm không phận hay vi phạm quy định pháp luật về hoạt động bay thì không thể áp dụng các biện pháp vũ trang trực tiếp để loại bỏ nguy cơ. Ngay cả đối với các hoạt động tội phạm hình sự như chiếm đoạt bất hợp pháp tàu bay đang bay và bắt những người đang có mặt trên máy bay làm con tin mà không nhằm mục đích quân sự thì cần có các biện pháp gây áp lực phi vũ trang để đối phó và loại trừ nguy cơ.

h/ Trong nhiều năm qua, ngành hàng không đã có tốc độ hiện đại hóa rất cao. Bên cạnh đó, việc sử dụng phổ biến các phương tiện bay có trang bị hệ thống tự động điều khiển công nghệ số hóa cũng làm tăng thêm nguy cơ mất an toàn khi hệ thống này phát sinh các trục trặc kỹ thuật ở nhiều cấp độ khác nhau. Vì vậy, cần có các biện pháp đối phó mới. Trong đó có việc đối phó chống lại các nguy cơ đe dọa an ninh quốc gia từ các phương tiện bay mới.

i/ Hệ thống văn bản quy định về an ninh, an toàn hàng không hiện đã có một số điểm lạc hậu, không phù hợp; một số điểm quy định khác thì cồng kềnh nhưng thiếu cụ thể, gây khó khăn khi áp dụng vào các tình huống hoặc vận dụng linh hoạt khi xuất hiện tình huống mới. Vì vậy, cần thiết phái ban hành Nghị định mới để khắc phục những bất cập đó.

Sputnik: Chân thành cảm ơn Ông đã trả lời phỏng vấn cho Sputnik và những thông tin bổ ích.

Hoàng Hoa