Hà Nội và "canh bạc" 50 tỷ USD: Khi metro gánh sinh mệnh kinh tế thủ đô

© Shutterstock/FOTODOM

Trong bối cảnh dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ vào các lĩnh vực thâm dụng công nghệ và R&D, hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn được xem là "vũ khí" cốt lõi để Hà Nội tự nâng cấp mình thành một trung tâm đổi mới sáng tạo tầm cỡ khu vực.

Hà Nội đang “tất tay” để tái cấu trúc toàn bộ nền kinh tế, bước qua cái bóng của một đô thị "gia công giá rẻ" để ghi tên mình vào bản đồ các trung tâm công nghệ toàn cầu.

Từ bỏ tư duy "cạnh tranh bằng giá rẻ"

Nhiều thập kỷ qua, Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng là điểm đến hấp dẫn nhờ lợi thế chi phí. Nhưng khi dòng vốn FDI toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ sang các lĩnh vực như bán dẫn, R&D và dịch vụ chất lượng cao, các tập đoàn đa quốc gia không còn mặn mà với những cam kết miễn thuế ngắn hạn. Họ cần những đô thị có "mạch máu" lưu thông thông suốt.

Một đô thị mà nhân sự cao cấp mất 2 tiếng đồng hồ mỗi ngày chỉ để nhích từng mét từ trung tâm ra ngoại ô thì không thể gọi là một đô thị sáng tạo. Chi phí logistics, sự mệt mỏi của người lao động và sự đứt gãy trong kết nối chính là điểm yếu có thể ngốn sạch lợi nhuận từ ưu đãi thuế.

Trao đổi với Sputnik, chuyên gia đô thị Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, hiện là Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam thẳng thắn nhận định:

“Vấn đề này cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn như thế này: Trong tầm nhìn chiến lược cả trăm năm của Việt Nam (được chia ra các giai đoạn cụ thể), đột phá đầu tiên được xác định luôn là hạ tầng, trong đó trọng điểm phải là giao thông. Bài học và xu thế của thế giới qua nhiều thập kỷ đã chứng minh: Metro là giải pháp duy nhất và tối ưu nhất để giải quyết bài toán giao thông cho các đô thị quy mô lớn từ 9 triệu, 10 triệu, thậm chí là 14 - 15 triệu dân. Vì vậy, định hướng lựa chọn phát triển hệ thống Metro của Việt Nam là hoàn toàn chính xác. Để Metro chuyển hóa thành động lực kinh tế, chúng ta cần liên kết nó với các trung tâm khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm thu hút lực lượng lao động chất lượng cao và nhân tài về cho thành phố”.

Khi 5 tuyến metro mới hoàn thành, chúng sẽ kết nối các cực tăng trưởng cốt lõi: Từ "thung lũng silicon" Hòa Lạc, trung tâm đổi mới sáng tạo Cổ Loa, cho đến cửa ngõ quốc tế là sân bay Nội Bài.

Hệ thống này dần dần sẽ hình thành một mạng lưới vận tải thay thế phương tiện cá nhân, hóa giải tổn thất kinh tế do ùn tắc, đồng thời tối ưu hóa chi phí vận hành cho các nhà đầu tư.

Tư duy kết nối không gian theo mô hình TOD

Kinh nghiệm từ các siêu đô thị châu Á như Seoul, Singapore hay Bangkok chỉ ra rằng, hiệu quả tối đa của metro chỉ đạt được khi nó gắn liền với mô hình phát triển đô thị lấy định hướng giao thông công cộng làm trung tâm (TOD - Transit-Oriented Development).

Để khoản đầu tư khổng lồ hơn 1,3 triệu tỷ đồng thực sự tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn, Hà Nội buộc phải chuyển dịch tư duy quản trị không gian. Theo mô hình TOD, các nhà ga metro không chỉ là điểm đón trả khách mà phải trở thành nơi tích hợp không gian làm việc, trung tâm thương mại, khu khởi nghiệp và dịch vụ công nghệ.

Khác với các quốc gia trong khu vực, Hà Nội đối mặt với một bài toán đặc thù: Làm thế nào để vừa hiện đại hóa, vừa bảo tồn cấu trúc của một "thành phố nghìn năm văn hiến".

Chuyên gia Đào Ngọc Nghiêm nhấn mạnh, việc xác định vị trí quy hoạch không gian phải cực kỳ hợp lý để giữ gìn bản sắc văn hóa đô thị lõi, đồng thời tạo dựng được môi trường khoa học công nghệ, biến các tuyến metro thành trục nam châm hút nhân tài.

“Hà Nội là đô thị có bề dày lịch sử, có nhiều di sản đã được công nhận qua các thời kỳ. Việc phát triển Metro phải được tính toán khoa học để vừa đáp ứng nhu cầu giao thông khối lượng lớn, vừa giữ gìn và tôn vinh được bản sắc văn hóa đô thị lõi. Làm thế nào để vừa hiện đại hóa, vừa bảo tồn cấu trúc của một "thành phố nghìn năm văn hiến".

Bài học từ Moskva: Khi Metro là không gian nghệ thuật

Đối với mạng lưới đường sắt đô thị toàn cầu, hệ thống Metro Moskva luôn được đánh giá là một hình mẫu kinh điển. Không chỉ vượt trội về quy mô kỹ thuật hay các tuyến đường vành đai liên tục mở rộng, Metro Moskva từ lâu đã đi vào lịch sử nhờ tư duy kiến trúc độc độc bản.

Phân tích về kinh nghiệm phát triển của Nga với Sputnik, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam Đào Ngọc Nghiêm chia sẻ, bài học lớn nhất mà Việt Nam có thể ứng dụng là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hạ tầng giao thông với khơi nguồn sáng tạo và quảng bá văn hóa khi được mệnh danh là "những cung điện dưới lòng đất".

Tại Moskva, các tuyến tàu đi qua nội đô đều là những không gian nghệ thuật tái hiện văn hóa lịch sử, biến metro thành một kênh định vị thương hiệu quốc gia mạnh mẽ.

“Metro ở Nga không chỉ để di chuyển, mà còn là một kênh quảng bá văn hóa vô cùng đặc sắc. Việt Nam cần duy trì và phát huy bài học này. Metro Việt Nam, đặc biệt tại Hà Nội phải có sự đa dạng trong mô hình thiết kế, kết hợp hợp lý giữa các đoạn đi ngầm và đi trên cao. Tỷ lệ đi ngầm bao nhiêu, đi trên cao bao nhiêu phải phụ thuộc vào cấu trúc đô thị và các điểm giá trị di sản của khu vực nội đô, đồng thời phải ứng dụng được các công nghệ tiên tiến, hiện đại nhất”, vị Phó chủ tịch nhấn mạnh.

Nếu Hà Nội thổi được hồn cốt văn hóa bản địa vào các nhà ga của 5 tuyến metro mới, biến chúng thành những bảo tàng sống, thành không gian sáng tạo của giới trẻ, thủ đô Việt Nam không chỉ giải được bài toán kinh tế mà còn nâng tầm được thương hiệu đô thị đối với quốc tế.

Lộ trình hướng tới siêu đô thị toàn cầu

Việt Nam đang thể hiện một độ mở và tư duy hội nhập quốc tế đáng kinh ngạc. Mục tiêu chiến lược đã được định hình rõ ràng. Đến năm 2045, Hà Nội trở thành thành phố nổi bật trong khu vực; và đến năm 2065 sẽ là một đô thị mang tầm toàn cầu.

"Cuộc cách mạng metro" chính là bệ phóng để phần nào hiện thực hóa giấc mơ đó. Tuy nhiên, chặng đường phía trước chắc chắn không trải đầy hoa hồng. Để một dự án chưa từng có trong tiền lệ lịch sử này đi vào triển khai hiệu quả, theo Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam Đào Ngọc Nghiêm, Hà Nội cần ba "chìa khóa" cốt lõi:

“Thứ nhất, Hà Nội cần xây dựng các cơ chế, chính sách ưu đãi mang tính đột phá và vượt trội nhằm khơi thông nguồn vốn và đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng. Thứ hai, là cần thực thi mô hình quản trị thông minh, sáng tạo trong việc lựa chọn công nghệ và phân kỳ bước đi thích hợp cho từng tuyến đường. Thứ ba, cần tạo ra sự đồng thuận xã hội cao, chuẩn bị sẵn sàng cho việc chuyển đổi thói quen di chuyển của người dân từ phương tiện cá nhân sang giao thông công cộng văn minh”, ông Nghiêm cho hay.

Việc đồng loạt kích hoạt 5 tuyến metro lớn cho thấy quyết tâm chính trị mạnh mẽ của Việt Nam trong việc kết hợp hài hòa giữa cấu trúc khoa học công nghệ mới và nền tảng bản sắc đa dạng.

Đây chính là yếu tố cốt lõi giúp Hà Nội gia tăng sức cạnh tranh địa-kinh tế. Còn đối với các nhà đầu tư nước ngoài, việc đặt cược vào Hà Nội lúc này, chính là đặt cược vào một trong những đô thị năng động và đáng kỳ vọng nhất của thế kỷ XXI.

Taras Ivanov