Đằng sau mức thuế không tưởng 65% với gạo Việt Nam: Washington đang nhắm tới điều gì?

© Ảnh : TL

Tuy nhiên, phân tích với Sputnik, chuyên gia nhận định, đây không đơn thuần là một câu chuyện bảo hộ nông nghiệp thuần túy, mà là một nước cờ có tính toán trong chiến lược thương mại phức tạp của Washington.

Bên lề các diễn biến mới nhất, phóng viên Sputnik đã có cuộc trao đổi với chuyên gia nông nghiệp hàng đầu Việt Nam, ông Hoàng Trọng Thủy, nhằm bóc tách các kịch bản địa chính trị đằng sau áp lực thuế quan này và thảo luận lối ra thực chất cho chuỗi giá trị hạt gạo Việt.

65% Thuế: Cú đánh bi-a trên bàn đàm phán chính trị?

Lý do được Hiệp hội Lúa gạo Mỹ đưa ra để biện minh cho đề xuất tăng thuế từ mức nền dự kiến 12,5% lên thẳng 65% đó là, ngành lúa gạo châu Á tạo sức ép quá mạnh lên nông dân Mỹ, tạo ra lợi thế cạnh tranh không công bằng.

Dù chưa phải quyết định cuối cùng của Chính phủ Mỹ, con số này lập tức phơi bày một xu hướng bảo hộ mậu dịch ngày càng cực đoan từ Washington đối với dòng nông sản châu Á, trong đó có Việt Nam.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn của chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy, đây không phải là một phản ứng mang tính "đột ngột", mà là một bước đi mang tính chiến lược dài hạn.

"Mặt hàng lúa gạo ở đây chỉ như một “quả bóng bi-a” trong một trận đánh. Người ta đánh một quả bạt sang hướng này là để nhằm vào một quả khác ở hướng kia, chứ họ không đánh trực tiếp vào lúa gạo bề ngoài. Thực tế, nhu cầu nhập khẩu gạo phục vụ tiêu dùng của Mỹ không phải là quá lớn để họ phải dựng rào cản khổng lồ như vậy. Bản chất đây chỉ là cú đánh hướng sườn để Washington thực hiện những ý đồ khác liên quan, hoặc đòi hỏi các quyền điều kiện khác trong quan hệ song phương với Việt Nam", ông Hoàng Trọng Thủy phân tích với Sputnik.

Nhận định này hoàn toàn trùng khớp với bối cảnh Mỹ liên tục tăng cường các cuộc rà soát thương mại nhằm vào Việt Nam thời gian gần đây, từ vấn đề lao động, sở hữu trí tuệ cho đến xuất xứ hàng hóa.

Nhìn nhận về động thái đằng sau đề xuất của Hiệp hội Lúa gạo Mỹ, chuyên gia Hoàng Trọng Thủy đưa ra góc nhìn đa chiều với 3 kịch bản. Trong đó, ông đặc biệt nhấn mạnh đến yếu tố áp lực ngoại giao và bài toán truy xuất nguồn gốc.

“Kịch bản 1, tôi cho rằng khả năng xảy ra cao nhất. Đó là, Mỹ đưa ra con số 65% này thực chất là để làm điều kiện trao đổi cho một sản phẩm khác, hoặc nhằm ép Việt Nam trong việc truy xuất nguồn gốc hàng hóa của Việt Nam. Phía Mỹ rất cẩn thận về việc hàng hóa của Việt Nam có nguồn gốc xuất xứ từ Trung Quốc. Do đó, việc đặt ra mức thuế 65% có một kịch bản mang tính chất đặt điều kiện như vậy”, vị chuyên gia cũng lưu ý thêm rằng, ở điểm này, Việt Nam phải hết sức bình tĩnh. Nếu không, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu hai con số của mình sẽ gặp khó khăn so với các ngành hàng khác, bởi xuất khẩu vốn là một "con ngựa kéo" của GDP đất nước.

Song song với giả thuyết mang tính đàm phán, vị chuyên gia cũng không loại trừ một kịch bản khốc liệt hơn khi rào cản bảo hộ thương mại được hiện thực hóa bằng các con số.

“Kịch bản 2 là Mỹ áp thuế thật, vì nguồn lương thực của Mỹ hoặc từ các thị trường khác muốn vào Mỹ đang rất sẵn sàng. Việc nâng thuế lên 65% cũng có thể nằm trong một biện pháp ngoại giao nào đó giữa Việt Nam và Mỹ mà người Washington chưa từ bỏ”, ông Thủy chỉ ra.

Không thể xuất gạo sang Mỹ với mức thuế 65%

Xét về mặt kinh tế học thuần túy, chuyên gia Hoàng Trọng Thủy khẳng định rào cản 65% đồng nghĩa với việc “đóng băng” hoàn toàn con đường sang Mỹ của gạo Việt.

“Tôi khẳng định rằng nếu thuế lên tới 65% thì Việt Nam không thể xuất khẩu gạo sang Mỹ được nữa. Thực tế, nếu thuế ở mức 20% đã là cực kỳ khó khăn, đến 25% là xuất khẩu gần như không có lãi đối với thị trường của Việt Nam rồi”, ông nhấn mạnh với Sputnik.

Mặc dù Mỹ không phải là thị trường tiêu thụ số lượng lớn nhất của Việt Nam (vốn thuộc về các đối tác truyền thống như Indonesia hay Trung Quốc), nhưng đây lại là thị trường có biên lợi nhuận cao nhất, nơi các dòng gạo thơm, gạo đặc sản xuất sắc như ST24, ST25 định vị thương hiệu.

Việc mất đi thị trường này sẽ là một cú sốc ngắn hạn cho các doanh nghiệp theo đuổi phân khúc cao cấp. Nhưng nhìn toàn cục, điều này buộc toàn ngành nông nghiệp Việt Nam phải nhìn nhận lại năng lực nội sinh thay vì phụ thuộc vào các biến động chính trị bên ngoài.

5 giải pháp để nâng cấp chuỗi giá trị

Để giảm bớt sức ép từ phía Mỹ và bảo vệ ngành xuất khẩu nông sản, vốn là một trong những động lực tăng trưởng kinh tế chính của Việt Nam, chuyên gia Hoàng Trọng Thủy khuyến nghị, Việt Nam cần thực hiện đồng bộ 5 giải pháp đồng bộ.

Trước hết, khi rào cản từ Mỹ có xu hướng thu hẹp, giải pháp mang tính mở đường là chủ động tái cơ cấu và chuyển hướng phân khúc thị trường cao cấp.

Thay vì phụ thuộc vào một đối tác thiếu ổn định về mặt chính sách thương mại, Việt Nam cần điều tiết và phân bổ các dòng gạo có biên lợi nhuận cao như gạo thơm, gạo lứt hay các dòng đặc sản sang những thị trường có tính ổn định pháp lý cao hơn như Hàn Quốc và Nhật Bản,...

“Trong tiến trình dịch chuyển đó, Halal nổi lên như một cửa ngõ chiến lược vào thị trường Trung Đông. Tuy nhiên, thực tế hai năm qua cho thấy dòng gạo Việt vào thị trường này vẫn chưa có sự bứt phá tương xứng, do tình trạng các doanh nghiệp nội địa đang phải "tự bơi" với những bộ tiêu chuẩn riêng lẻ. Đã đến lúc Nhà nước phải đứng ra chuẩn hóa và thống nhất một bộ tiêu chuẩn chung ở quy mô quốc gia; đồng thời thúc đẩy giới nghiên cứu phân tích sâu các quy định kiểm nghiệm khắt khe, mang tính đặc thù của đối tác để kịp thời thích ứng”, chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy cho hay.

Cũng theo ông Thủy, tầm nhìn dài hạn này đồng thời đòi hỏi sự kiên trì trong việc thực hiện Đại đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Dù hiện tại tiến độ mới đạt khoảng 30% kế hoạch, song đây chính là "tấm hộ chiếu xanh" không thể đảo ngược để hạt gạo Việt đáp ứng xu hướng tiêu dùng bền vững toàn cầu, từ đó định vị một mức giá bán cao hơn nhằm tối ưu hóa chi phí sản xuất.

“Khát vọng này chỉ có thể thành hiện thực nếu Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp chặt chẽ với Bộ Ngoại giao để thay đổi căn bản tư duy quản lý: không dừng lại ở việc hỗ trợ doanh nghiệp "bán hạt gạo" đơn lẻ, mà phải kiến tạo một hệ sinh thái xuất khẩu đồng bộ từ logistics, bảo hiểm thương mại, rào cản pháp lý cho đến các đòn bẩy ngoại giao kinh tế, giúp nâng cao năng lực chống chịu trước các cú sốc bảo hộ bất ngờ”.

Cuối cùng, chuyên gia Hoàng Trọng Thủy thẳng thắn đưa ra một góc nhìn đắt giá về việc "xoay trục" tài nguyên.

“Khi dư địa tăng trưởng tại các thị trường quốc tế chạm trần, trong khi việc canh tác lúa xuất khẩu đang tiêu tốn lượng tài nguyên nước quá lớn, Việt Nam cần tính đến chính sách điều tiết ngay trong nội bộ khối lượng nước và quỹ đất dành cho cây lúa để tối đa hóa biên độ giá trị, chứ không phải xoay trục cơ cấu của toàn ngành nông nghiệp”, vị chuyên gia lý giải.

Tức là, theo ông, cần điều chỉnh ngay trong nội bộ ngành lúa gạo. Đó là mạnh dạn thu hẹp những vùng trồng kém hiệu quả để tiết kiệm đất, nước, và dồn tài nguyên đó vào việc sản xuất các dòng gạo chất lượng cao, có giá trị kinh tế lớn hơn.

Ông Thủy cũng đặc biệt lưu ý, với quan điểm có thể quay lại khai thác sâu thị trường nội địa cho phân khúc gạo cao cấp hiện nay chỉ là lý thuyết xa rời thực tế. Bởi lẽ, sức mua nội địa cho phân khúc này rất giới hạn và chịu sự phân hóa sâu sắc bởi tập quán vùng miền. Khi mà người tiêu dùng miền Bắc có gu ăn uống độc lập, kỹ tính; còn người miền Nam lại ưa chuộng các dòng gạo dẻo theo xu hướng của Thái Lan.

Chính vì vậy, chiếc phao cứu sinh vững chắc nhất cho hạt gạo Việt Nam trước những giông bão bảo hộ toàn cầu không phải là ảo tưởng vào thị trường nội địa, mà là phải nâng cao năng lực tự cường. Phải hành động vì lợi ích cốt lõi của người nông dân, tối ưu hóa từng khâu trong chuỗi cung ứng để làm ra những hạt gạo thực sự đắt giá.

Lời cảnh báo từ đề xuất thuế 65% của Mỹ như một minh chứng rõ ràng cho thấy kỷ nguyên thương mại tự do toàn cầu đang bị lung lay bởi các tính toán địa chính trị đơn phương.

Đối với Việt Nam, đây vừa là một thách thức lớn, nhưng cũng là một "gáo nước lạnh" cần thiết để thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp", nơi nội lực và sự linh hoạt chiến lược sẽ quyết định người thắng cuộc.

Taras Ivanov