509 triệu USD đổ vào startup Việt: Vì sao nhà đầu tư vẫn khó thoái vốn?

© Shutterstock/FOTODOM / Global landscape

Khoảng trống này đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì dòng vốn cho thế hệ startup tiếp theo.

Tiền vào nhiều hơn tiền ra

Một quỹ đầu tư mạo hiểm có thể chờ nhiều năm để startup phát triển. Nhưng cuối cùng, quỹ vẫn phải bán cổ phần để thu hồi vốn và lợi nhuận. Tại Việt Nam, quá trình này đang gặp khó khăn, dù hoạt động huy động vốn đã có dấu hiệu phục hồi.

Theo báo cáo Vietnam Innovation & Private Capital Report 2026 do Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), Viet Nam Private Capital Agency (VPCA) và Boston Consulting Group (BCG) thực hiện, với Do Ventures là đối tác nghiên cứu, vốn đầu tư mạo hiểm (VC) vào Việt Nam đạt 509 triệu USD năm 2025, tăng 28% so với 398 triệu USD năm 2024.

Tuy nhiên, số thương vụ giảm từ 122 năm 2023 xuống 118 năm 2024 và còn 103 trong năm 2025. Đặc biệt, hai thương vụ trên 50 triệu USD đã huy động tổng cộng 235 triệu USD, tức khoảng 46% tổng vốn cả năm.

Dòng tiền cũng chuyển dần sang các doanh nghiệp đã trưởng thành hơn. Theo Chứng khoán Thiên Việt (TVS), tỷ trọng thương vụ từ 1–5 triệu USD tăng từ khoảng 21% năm 2023 lên 41% năm 2025, trong khi các thương vụ nhỏ hơn tiếp tục giảm. Số thương vụ từ Series C trở lên đạt 6, cao nhất kể từ năm 2022.

“Thị trường vì thế đang phân hóa rõ. Doanh nghiệp đã có sản phẩm, doanh thu và khả năng mở rộng tiếp tục thu hút vốn. Startup mới thành lập phải cạnh tranh gay gắt hơn để tiếp cận một nguồn vốn ngày càng chọn lọc”, chuyên gia phân tích thị trường Lưu Hỷ Hiền nhận định với Sputnik.

AI hút vốn, các ngành khác thì sao?

Trí tuệ nhân tạo (AI) là lĩnh vực hưởng lợi rõ nhất từ sự dịch chuyển này. Theo báo cáo NIC/BCG, vốn vào startup AI tăng từ 10 triệu USD năm 2023 lên 80 triệu USD năm 2024 và 130 triệu USD năm 2025; số thương vụ tăng từ 12 lên 23. Các thương vụ đáng chú ý gồm AI Hay, NamiTech, LEXengine và MovianAI. Các nhà đầu tư tích cực trong mảng này có Do Ventures, Argor Capital, Square Peg và Qualcomm Ventures.

Tuy vậy, AI không phải điểm đến duy nhất của dòng tiền. Năm 2025, lĩnh vực y tế huy động 170 triệu USD, tăng mạnh so với 46 triệu USD năm trước. Tự động hóa doanh nghiệp tăng từ 84 lên 122 triệu USD, bán lẻ từ 37 lên 67 triệu USD, công nghệ khí hậu từ 23 lên 35 triệu USD.

Ngược lại, dịch vụ tài chính giảm từ 58 xuống 26 triệu USD, còn nông nghiệp giảm từ 74 xuống 1 triệu USD. Với nông nghiệp, cần lưu ý mức 74 triệu USD của năm 2024 là một đột biến, vì năm 2023 ngành này chỉ nhận khoảng 8 triệu USD. Vì vậy, chỉ dựa vào mức giảm của một năm thì chưa thể kết luận nhà đầu tư đã rời bỏ lĩnh vực này.

“Bức tranh theo ngành cho thấy vấn đề không đơn giản là AI “lấy mất” vốn của các startup khác. Nhà đầu tư đang chọn lọc kỹ hơn về mô hình kinh doanh, triển vọng tăng trưởng và khả năng thu hồi vốn”, ông Lưu Hỷ Hiền phân tích.

Xu hướng này cũng diễn ra trên toàn Đông Nam Á. Theo báo cáo chung của DealStreetAsia và Kickstart Ventures, năm 2025 startup trong khu vực huy động 5,37 tỷ USD qua 461 thương vụ cổ phần. Đây là số thương vụ thấp nhất kể từ ít nhất năm 2018.

Nửa đầu năm 2026, tổng vốn tăng lên 7,25 tỷ USD nhưng chỉ qua 217 thương vụ. Riêng vòng Series C trị giá 4,5 tỷ USD của DayOne, doanh nghiệp vận hành trung tâm dữ liệu, chiếm tới 62% tổng vốn cổ phần toàn khu vực. Nếu loại trừ thương vụ này, phần còn lại chỉ khoảng 2,75 tỷ USD. 

“Có thể thấy, tổng vốn tăng không có nghĩa là phần lớn startup dễ gọi vốn hơn. Sự phục hồi chủ yếu nằm ở một vài giao dịch quy mô lớn”, ông Hiền cho biết thêm.

5 năm vắng bóng IPO công nghệ

Theo chuyên gia, với quỹ đầu tư mạo hiểm, gọi vốn thành công mới chỉ là điểm khởi đầu. Quỹ thường thu hồi vốn qua ba con đường. Đó là IPO, bán cổ phần cho doanh nghiệp khác, hoặc chuyển nhượng cho nhà đầu tư mới. Khả năng thực hiện các giao dịch này ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư tiếp theo của quỹ.

Ở Việt Nam, IPO vẫn là kênh thoái vốn rất hạn chế đối với startup công nghệ. Theo báo cáo NIC/BCG, năm 2025 có ba thương vụ IPO, huy động tổng cộng 1,35 tỷ USD, và cả ba đều thuộc lĩnh vực dịch vụ tài chính. Không doanh nghiệp công nghệ nào có vốn VC hoặc vốn cổ phần tư nhân (PE) niêm yết trong năm 2025, và điều tương tự cũng đúng với bốn năm trước đó. 

Nhóm công nghệ cũng chiếm tỷ trọng nhỏ trên sàn chứng khoán. Cuối năm 2025, ngành công nghệ thông tin chỉ chiếm 4,82% vốn hóa tự do chuyển nhượng trên HOSE, gồm năm mã FPT, CMG, DGW, ELC và ICT. Con số tương ứng trong chỉ số S&P 500 của Mỹ là 34,5%. Cũng theo báo cáo, 70% các vụ IPO tại Mỹ năm 2025 là của doanh nghiệp có vốn VC hoặc PE.

Thị trường IPO trong nước đang có dấu hiệu sôi động trở lại. Nửa đầu năm 2026, Việt Nam có bốn thương vụ niêm yết mới, huy động hơn 830 triệu USD. Giai đoạn 2026–2027 dự kiến có các thương vụ IPO trị giá khoảng 3–5 tỷ USD, với những cái tên như Highlands Coffee, Golden Gate Group và F88. Đây chủ yếu là doanh nghiệp tiêu dùng và dịch vụ.

“Thiếu thương vụ thoái vốn không chỉ làm giảm lợi nhuận của nhà đầu tư hiện hữu. Môi trường thoái vốn yếu khiến vốn không được tái chế hiệu quả. Khi các quỹ chưa thu hồi được tiền, họ khó có nguồn lực để rót vào dự án mới. Về lâu dài, điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn của cả hệ sinh thái khởi nghiệp”, ông Hiền chỉ ra.

Ngoài AI, startup còn những lựa chọn nào?

Trong khi VC dồn vào ít thương vụ hơn, thị trường PE lại lập kỷ lục. Năm 2025, PE tại Việt Nam đạt 3,96 tỷ USD qua 46 thương vụ, mức cao nhất từng ghi nhận. Riêng y tế thu hút 877 triệu USD, tăng 63% so với năm trước. Tuy nhiên, PE thường nhắm đến doanh nghiệp đã có quy mô và dòng tiền ổn định, nên khó thay thế nguồn vốn mạo hiểm cho startup giai đoạn đầu.

Một lựa chọn khác là vay vốn thay vì bán thêm cổ phần. M Village là startup đầu tiên tại Việt Nam được Ngân hàng OCB cấp khoản vay trung hạn không cần tài sản bảo đảm. Cách này giúp doanh nghiệp không bị pha loãng tỷ lệ sở hữu, nhưng đòi hỏi dòng tiền đủ mạnh để trả nợ. 

Ở cấp độ thị trường, một loạt cải cách được kỳ vọng sẽ mở thêm kênh vốn. Nghị định 245 rút ngắn thời gian từ IPO đến niêm yết còn 30 ngày. Việc FTSE nâng hạng Việt Nam lên thị trường mới nổi có hiệu lực từ tháng 9/2026. Trung tâm tài chính quốc tế (VIFC) có cơ chế niêm yết kép trên Nasdaq. Việt Nam cũng đang xây dựng Chương trình khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia giai đoạn 2026–2035, tập trung tháo gỡ hai nút thắt như thương mại hóa nghiên cứu, sở hữu trí tuệ và giúp startup mở rộng quy mô.

“Mặc dù có thêm kênh huy động vốn nhưng vẫn chưa đủ nếu thị trường thiếu các giao dịch thoái vốn hiệu quả. Các quỹ cần thu hồi được tiền từ khoản đầu tư cũ thì mới có thể tiếp tục tài trợ cho doanh nghiệp mới. Vấn đề của thị trường vốn khởi nghiệp Việt Nam không phải là thu hút thêm bao nhiêu tiền, mà là đưa được dòng tiền quay trở lại chu kỳ đầu tư”, chuyên gia trên kết luận.

Với làn sóng IPO dự kiến trong giai đoạn 2026–2027, thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ mở cửa cho các doanh nghiệp công nghệ được vốn mạo hiểm hậu thuẫn, hay cơ hội niêm yết vẫn chủ yếu thuộc về các doanh nghiệp tiêu dùng và dịch vụ đã có vị thế? Câu trả lời sẽ cho thấy phần nào khả năng duy trì đà phục hồi của thị trường vốn khởi nghiệp trong những năm tới.

Taras Ivanov