Tiếng Nga sẽ là một phần không thể thiếu trong phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam

© Sputnik / Ảnh được tạo bởi AI

Công nghệ chiến lược mở không gian cho tiếng Nga

Trong chuyến thăm cấp Nhà nước tới Liên bang Nga đầu tháng 9 mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Vladimir Putin đã xác định công nghệ chiến lược là một trụ cột mới của quan hệ Nga - Việt, mở ra giai đoạn hợp tác sâu hơn về khoa học, năng lượng, chuyển đổi số và đào tạo nhân lực.

Trong bối cảnh đó, giáo dục ngoại ngữ cũng đứng trước yêu cầu mới, là đào tạo nguồn nhân lực có thể làm việc bằng tiếng Nga trong các lĩnh vực chuyên môn.

Trao đổi với Sputnik, TS. Phạm Dương Hồng Ngọc, Trưởng khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Nga (ULIS), cho rằng tiếng Nga tại Việt Nam đang bước vào một chu kỳ phát triển mới, khi giá trị của ngôn ngữ ngày càng gắn chặt với năng lực nghề nghiệp và nhu cầu của thị trường lao động.

Tiếng Nga cần gắn với năng lực chuyên môn

Sputnik: Những năm gần đây, nhu cầu học tiếng Nga tại Việt Nam có những thay đổi như thế nào, thưa bà?

TS. Phạm Dương Hồng Ngọc:

Nếu nhìn trong một khoảng thời gian dài, có thể thấy nhu cầu đối với tiếng Nga ở Việt Nam trải qua những giai đoạn thăng trầm nhất định. Tuy nhiên, vài năm gần đây, tôi cho rằng chúng ta đang chứng kiến một sự chuyển dịch đáng chú ý: người học bắt đầu nhìn tiếng Nga không chỉ như một ngoại ngữ để học, mà như một công cụ mở ra những cơ hội nghề nghiệp cụ thể.

Tại Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội, điều quan trọng đối với chúng tôi không chỉ là số lượng người học, mà còn là sự thay đổi trong câu hỏi mà thí sinh và phụ huynh đặt ra.

Trước đây, người ta thường hỏi: “Học tiếng Nga có khó không?”, “Học xong có thể làm biên phiên dịch không?”. Hiện nay, những câu hỏi ngày càng cụ thể hơn: “Học tiếng Nga có thể làm việc trong lĩnh vực nào?”, “Có thể kết hợp tiếng Nga với du lịch, công nghệ, kinh tế hay các ngành kỹ thuật không?”, “Có cơ hội học tập và làm việc với các doanh nghiệp Nga hay không?”.

Theo tôi, đó là một tín hiệu rất quan trọng.

Tiếng Nga vốn có nền tảng học thuật và truyền thống đào tạo lâu đời tại Việt Nam. Nhưng sức sống của một ngoại ngữ trong giai đoạn hiện nay không thể chỉ dựa vào truyền thống. Một ngôn ngữ chỉ thực sự có sức hút lâu dài khi người trẻ nhìn thấy con đường nghề nghiệp phía sau ngôn ngữ đó.

Vì vậy, bài toán của chúng tôi hiện nay không đơn thuần là tuyển được bao nhiêu sinh viên học tiếng Nga, mà là làm thế nào để người học nhìn thấy một hệ sinh thái phát triển nghề nghiệp: từ ngôn ngữ, văn hóa, biên phiên dịch đến du lịch, kinh doanh quốc tế, công nghệ, truyền thông và những lĩnh vực hợp tác mới giữa Việt Nam và Liên bang Nga.

Tôi cho rằng tiếng Nga đang chuyển từ “giai đoạn duy trì” sang “giai đoạn mở rộng không gian ứng dụng”. Chính sự thay đổi này sẽ quyết định sức hấp dẫn của tiếng Nga đối với thế hệ trẻ trong những năm tới.

Từ “biết tiếng Nga” đến “làm việc bằng tiếng Nga”

Sputnik: Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy các dự án chiến lược về năng lượng, khoa học - công nghệ và đào tạo nhân lực, yêu cầu đối với nguồn nhân lực tiếng Nga sẽ thay đổi như thế nào? Liệu đào tạo tiếng Nga có cần chuyển mạnh sang các lĩnh vực chuyên ngành như công nghệ, kỹ thuật, AI hay du lịch?

TS. Phạm Dương Hồng Ngọc:

Tôi cho rằng đây chính là một trong những thay đổi lớn nhất mà các cơ sở đào tạo tiếng Nga phải nhận thức rất rõ.

Những động lực hợp tác mới giữa Việt Nam và Liên bang Nga trong các lĩnh vực năng lượng, khoa học - công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực, du lịch và giao lưu nhân dân đang đặt ra một câu hỏi rất thực tế cho giáo dục ngoại ngữ: chúng ta cần đào tạo một người “biết tiếng Nga”, hay cần đào tạo một người “có thể làm việc bằng tiếng Nga”?

Hai khái niệm này hoàn toàn khác nhau.

Theo tôi, mô hình của tương lai phải là năng lực kép. Người học trước hết vẫn phải có nền tảng tiếng Nga thật vững, bởi không có năng lực ngôn ngữ tốt thì không thể có tiếng Nga chuyên ngành tốt. Nhưng trên nền tảng đó, sinh viên cần được trang bị thêm kiến thức lĩnh vực, hệ thống thuật ngữ, kỹ năng giao tiếp nghề nghiệp, năng lực biên phiên dịch chuyên ngành, năng lực số và khả năng sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo.

Điều đó không có nghĩa là một trường ngoại ngữ phải đào tạo sinh viên trở thành kỹ sư hạt nhân hay kỹ sư dầu khí. Vai trò của chúng tôi là đào tạo những chuyên gia ngôn ngữ có khả năng bước vào môi trường chuyên môn, hiểu được logic của lĩnh vực, sử dụng đúng thuật ngữ, giao tiếp chính xác với chuyên gia và làm cầu nối giữa những người làm chuyên môn của hai nước.

Trong những lĩnh vực đòi hỏi độ chính xác cao như năng lượng, kỹ thuật hay công nghệ hạt nhân, điều này càng quan trọng. Một phiên dịch viên không thể chỉ dịch từng từ; họ phải hiểu khái niệm, quy trình và ngữ cảnh nghề nghiệp.

Du lịch cũng là một không gian ứng dụng rất lớn. Khi trao đổi du lịch và giao lưu nhân dân Việt - Nga được thúc đẩy, thị trường cần những người vừa sử dụng tốt tiếng Nga, vừa hiểu văn hóa, tâm lý du khách, sản phẩm du lịch và có năng lực giao tiếp liên văn hóa.

Một hướng nữa mà chúng tôi đặc biệt quan tâm là công nghệ ngôn ngữ và AI. Sinh viên ngoại ngữ trong tương lai không thể đứng ngoài quá trình chuyển đổi số và sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo.

AI cần được xem là công cụ để gia tăng năng suất và mở rộng năng lực nghề nghiệp, chứ không thay thế nền tảng ngôn ngữ, tư duy và trách nhiệm nghề nghiệp của con người.

Tôi thường hình dung nguồn nhân lực tiếng Nga thế hệ mới bằng một công thức khá đơn giản: tiếng Nga vững + chuyên môn ứng dụng + năng lực số/AI + giao tiếp liên văn hóa. Đó mới là nguồn nhân lực mà thị trường lao động mới thực sự cần.

Tiếng Nga bước vào chu kỳ phát triển mới

Sputnik: Vậy để tiếng Nga trở thành một năng lực cạnh tranh thực sự của lực lượng lao động trẻ Việt Nam, nhà trường và doanh nghiệp hai nước cần hợp tác đào tạo theo hướng nào?

TS. Phạm Dương Hồng Ngọc:

Theo tôi, trước hết chúng ta cần thay đổi một quan niệm: không nên đào tạo xong rồi mới đi tìm đầu ra; đầu ra phải tham gia vào quá trình đào tạo ngay từ đầu.

Muốn tiếng Nga trở thành một năng lực cạnh tranh thực sự của người lao động trẻ, cần hình thành một hệ sinh thái hợp tác giữa ít nhất ba chủ thể: cơ sở đào tạo Việt Nam, doanh nghiệp sử dụng nhân lực và các trường đại học, đối tác chuyên môn của Liên bang Nga.

Thứ nhất, doanh nghiệp cần tham gia từ khâu xây dựng chương trình. Nhà trường phải biết trong 3-5 năm tới doanh nghiệp cần những vị trí việc làm nào, yêu cầu năng lực tiếng Nga ở mức nào, cần hệ thống thuật ngữ gì và những kỹ năng nghề nghiệp bổ sung nào. Khi đó, chuẩn đầu ra mới thực sự gắn với thị trường lao động.

Thứ hai, cần đưa môi trường nghề nghiệp vào trong quá trình đào tạo thông qua học kỳ doanh nghiệp, thực tập, dự án thực tế, các môn học do chuyên gia doanh nghiệp và giảng viên cùng thiết kế.

Sinh viên học tiếng Nga du lịch cần được làm việc với doanh nghiệp du lịch; sinh viên hướng tới biên phiên dịch kỹ thuật cần tiếp xúc với tài liệu và chuyên gia kỹ thuật thực tế.

Thứ ba, hợp tác với các trường đại học Nga cần chuyển mạnh từ trao đổi đơn thuần sang đồng đào tạo: xây dựng học phần chung, chương trình liên kết, trao đổi giảng viên, học kỳ học tập tại Nga, nghiên cứu chung và phát triển kho dữ liệu thuật ngữ chuyên ngành.

Thứ tư, cần chú trọng cả đào tạo mới và đào tạo lại. Nhu cầu hiện nay không chỉ đến từ sinh viên đại học. Các kỹ sư, cán bộ kỹ thuật và nhân sự doanh nghiệp đang làm việc cũng có nhu cầu học tiếng Nga chuyên ngành trong thời gian ngắn.

Vì vậy, bên cạnh chương trình cử nhân, các cơ sở đào tạo cần phát triển những chương trình ngắn hạn, linh hoạt, được thiết kế riêng cho từng nhóm nghề nghiệp.

Và cuối cùng, tôi cho rằng chúng ta phải giữ một nguyên tắc rất quan trọng: ứng dụng cao không có nghĩa là giảm nền tảng hàn lâm.

Ngược lại, nền tảng ngôn ngữ, văn hóa và tư duy liên văn hóa càng phải vững. AI có thể hỗ trợ dịch nhanh hơn, nhưng con người vẫn phải chịu trách nhiệm về độ chính xác, hàm ý văn hóa, đạo đức nghề nghiệp và quyết định cuối cùng. Trong những ngành chiến lược, điều đó càng không thể thay thế.

Vì vậy, mô hình mà tôi hướng tới không phải là “tiếng Nga hàn lâm” đối lập với “tiếng Nga ứng dụng”. Nền tảng hàn lâm phải là gốc, còn năng lực ứng dụng là những cành cây vươn vào đời sống kinh tế - xã hội.

Nếu làm được điều đó, tôi nghĩ chúng ta sẽ không chỉ nói về sự “trở lại” của tiếng Nga. Chính xác hơn, tiếng Nga đang bước vào một chu kỳ phát triển mới tại Việt Nam, một kỷ nguyên mà giá trị của ngôn ngữ được đo không chỉ bằng việc người học nói được tiếng Nga, mà bằng những gì họ có thể làm được bằng tiếng Nga.

Sputnik: Xin cảm ơn bà đã dành thời gian trả lời phỏng vấn!

Taras Ivanov