"Sa sút trí tuệ kỹ thuật số": Mạng xã hội đánh cắp ký ức và tái cấu trúc bộ não như thế nào?

© Getty Images / Westend61

Mới đây, các chuyên gia Australia công bố kết quả nghiên cứu cho thấy số ca sa sút trí tuệ sớm ở người trẻ tuổi (30–40 tuổi) đã tăng gấp gần 5 lần trong vòng 15 năm qua. Trong khi đó, các nhà khoa học Nhật Bản theo dõi trẻ em, những đứa trẻ gần như lớn lên cùng thiết bị điện tử từ khi lọt lòng,và phát hiện ở các em hội chứng tăng động giảm chú ý (ADHD), kèm theo sự biến đổi trong quá trình phát triển những cấu trúc não then chốt liên quan đến kỹ năng ngôn ngữ và xu hướng lệ thuộc vào những phần thưởng tức thời, ngắn hạn. Và điều này đã xảy ra ngay ở lứa tuổi 9–10!

Một cô gái đang xem điện thoại di động của mình. © Getty Images / Tim Robberts

Liệu có cách nào chống lại tác động “ngu hóa” của thiết bị số hay không? Chúng tôi đã trao đổi với bác sĩ tâm lý trị liệu Mikhail Otvetchnikov, chuyên gia của Trung tâm Liên bang về não bộ và công nghệ thần kinh, Cơ quan Liên bang về Y tế và Sinh học (thuộc Chính phủ Liên bang Nga ).

Gần đây, giới trẻ hiện nay, những người hay quên, không thể tập trung, thậm chí đã được đặt cho một thuật ngữ riêng: “chứng sa sút trí tuệ kỹ thuật số”.

“Dĩ nhiên, "chứng sa sút trí tuệ kỹ thuật số" không phải là chẩn đoán y khoa chính thức, mà là một cách nói ẩn dụ. Nhưng đây không phải là ẩn dụ trống rỗng — nó phản ánh khá chính xác điều đang diễn ra trong bộ não của chúng ta khi một người sống dán mắt vào điện thoại suốt 5–8 tiếng mỗi ngày”, bác sĩ Otvetchnikov chia sẻ.

Ngày càng nhiều người trẻ, có học thức, năng động và hiệu quả trong công việc lại trở thành “con tin” của smartphone.

Họ phàn nàn rằng mình quên mất lý do vì sao mở ứng dụng; đọc đi đọc lại 3 đoạn văn mà vẫn không nhớ nổi nội dung. Thêm vào đó là cảm giác “sương mù trong đầu”, như thể trí nhớ giờ đây rõ ràng đã sa sút so với chỉ 5 năm trước.

Trí nhớ của chúng ta bị đánh cắp như thế nào?

Bộ não người trưởng thành vẫn giữ được tính dẻo thần kinh (neuroplasticity), nghĩa là nó liên tục thay đổi theo lối sống, tương tự như cơ bắp thích nghi với loại bài tập mà ta thường xuyên luyện tập, bác sĩ Otvetchnikov giải thích.

Vì vậy, thói quen “lướt” vô thức trên mạng xã hội và ứng dụng nhắn tin đang gây ra những thay đổi rất cụ thể:

Một người đàn ông đang xem điện thoại di động của mình.
© Getty Images / Westend61

1. “Quá tải nhiệt” ở não bộ. Việc liên tục chuyển đổi nội dung khiến vùng vỏ não trước trán — trung tâm điều khiển sự tập trung, chú ý, lập kế hoạch và kiểm soát xung động — rơi vào trạng thái quá tải.

“Khi cứ 5–10 giây lại nhảy từ meme sang short, rồi đến reels, não bộ dần quen với cách vận hành hời hợt, phản xạ — thay vì suy ngẫm sâu”,- ông Otvetchnikov nói.

2. Khó lắng nghe người khác đến cùng, luôn có xu hướng ngắt lời hoặc kiểm tra điện thoại.

3. Mất khả năng duy trì một nhiệm vụ trong đầu. Tâm trí liên tục “nhảy cóc” từ việc này sang việc khác, và bất kỳ khoảng trống nào (xếp hàng, kẹt xe, im lặng trong cuộc trò chuyện) đều ngay lập tức bị lấp đầy bằng màn hình điện thoại. Não bộ không còn chịu nổi dù chỉ một khoảnh khắc nhàm chán, và bất kỳ sự gián đoạn nào với thói quen này đều gây ra cảm giác bực bội.

4. Xuất hiện cảm giác bồn chồn nội tâm và sự “đứt gãy” trong sự chú ý. Chúng ta dường như luôn “kết nối”, trên mạng ảo nhưng lại ngày càng ít thực sự hiện diện trong chính hành động mình đang thực hiện.

Thay vì nghỉ ngơi — chỉ là đổi kênh kích thích

Mỗi hình ảnh mới, mỗi lượt thích, mỗi thông báo — đều mang lại một “đỉnh nhỏ dopamine”, một đợt giải phóng hormone khoái cảm hài lòng. Loại khoái cảm này không sâu sắc, nhưng lại tạo thành thói quen tìm kiếm kích thích liên tục.

Theo thời gian, não bộ không còn tìm kiếm ý nghĩa, mà chỉ tìm kiếm kích thích: tay tự động với lấy điện thoại ngay khi cảm thấy chán, và việc chịu đựng thời gian không có màn hình trở nên cực kỳ khó khăn. Thậm chí, chúng ta giờ đây hiểu "nghỉ ngơi" đơn giản là chuyển từ luồng kích thích này sang luồng kích thích khác!, chuyên gia nhấn mạnh.

Một người đàn ông đang xem điện thoại ở Bắc Kinh, Trung Quốc. © Ảnh : Jade Gao

Hệ quả tiếp theo là thay đổi trong hành vi. Nghiên cứu đã chứng minh rõ: ở những cặp đôi mà cả hai đều ngủ thiếp đi với điện thoại và dành buổi tối để lướt màn hình song song, mức độ thân mật thể chất và kết nối cảm xúc suy giảm đáng kể, Mikhail Otvetchnikov cho biết. Ánh sáng xanh từ màn hình, cùng những cảm xúc gián tiếp, như cảm giác dâng trào khi xem nội dung trước khi ngủ, ức chế sản xuất melatonin, hormone điều hòa giấc ngủ. Kết quả là chúng ta mất nhiều thời gian hơn để ngủ và giấc ngủ cũng kém chất lượng.

Chính trong giấc ngủ, bộ não mới “gắn kết” ký ức mới và xử lý thông tin thu nhận ban ngày. Do đó, giấc ngủ bị gián đoạn mạn tính đồng nghĩa với suy giảm mạn tính trí nhớ, giảm khả năng tập trung và khả năng chống chịu căng thẳng.

Liệu đây có phải là một chứng nghiện?

"Các nghiên cứu cũng cho thấy: ở những người có biểu hiện rõ rệt của “phụ thuộc kỹ thuật số”, thể tích chất xám tại các vùng não liên quan đến sự chú ý, tự kiểm soát và điều hòa cảm xúc bị suy giảm. Hiện tượng này tương tự như những gì quan sát được trong các dạng nghiện hành vi khác. Hiện nay, giới khoa học đang tranh luận sôi nổi về hệ quả lâu dài của quá trình “số hóa” đời sống, và nhiều nhà nghiên cứu đang tỏ ra rất lo ngại”, Mikhail Otvetchnikov kết luận.