Nga 'đánh thức' tên lửa Pechora S-125 từng hạ tiêm kích tàng hình Mỹ

Pechora S-125, còn được NATO định danh là SA-3 Goa, từng là một trong những hệ thống phòng không nổi tiếng của Liên Xô. Ngày 27/3/1999, một tổ hợp S-125 của Nam Tư đã bắn hạ tiêm kích tàng hình F-117 Nighthawk của Mỹ trên bầu trời Serbia trong Chiến tranh Kosovo.

Hệ thống tên lửa S-125. (Ảnh: EAT)

Được thiết kế để đối phó với các mục tiêu bay ở độ cao thấp và trung bình, S-125 ban đầu là một hệ thống cố định, sử dụng phương thức điều khiển tên lửa từ mặt đất.

Tuy nhiên, chiến sự hiện đại đang khiến những hệ thống phòng không cũ được nhìn nhận theo cách khác. Thay vì loại bỏ hoàn toàn Pechora, Nga dường như đang tìm cách kéo dài giá trị chiến đấu của hệ thống này bằng cách kết hợp tên lửa cũ với khung gầm cơ động, cảm biến và thiết bị điện tử hiện đại.

Nga đặt hàng khung gầm cho Pechora-2M

Theo Militarnyi, Nhà máy sản xuất máy kéo bánh lốp Minsk (MZKT) đã ký hợp đồng với JSC Oboronitelnye Sistemi có trụ sở tại Moscow để cung cấp 30 khung gầm bánh lốp chuyên dụng, dường như dành cho các thành phần của hệ thống Pechora-2M.

Theo hợp đồng, Nga sẽ nhận 20 khung gầm MZKT-8021-021, cùng 5 khung gầm MZKT-8022-021 và 5 khung gầm MZKT-80211-021.

Dòng khung gầm MZKT-8021/8022 được phát triển để mang các thành phần của hệ thống Pechora-2M. Lịch trình giao hàng kéo dài đến năm 2029, cho thấy đây nhiều khả năng là một chương trình được triển khai trong nhiều năm, thay vì một thương vụ nhằm đáp ứng nhu cầu hoạt động tức thời.

Pechora-2M là phiên bản hiện đại hóa sâu của S-125. Hệ thống được trang bị bệ phóng tự hành trên xe tải, thiết bị điện tử kỹ thuật số, tầm hoạt động được mở rộng và khả năng theo dõi quang điện tử cả ngày lẫn đêm.

Điểm thay đổi quan trọng nhất là khả năng cơ động. Nếu S-125 nguyên bản phải mất nhiều thời gian để tháo dỡ, vận chuyển và triển khai lại, Pechora-2M được cho là có thể chuyển sang trạng thái sẵn sàng chiến đấu chỉ trong khoảng 20-25 phút.

Khả năng này cho phép hệ thống thực hiện chiến thuật "bắn rồi rời vị trí", qua đó giảm nguy cơ bị phát hiện và tấn công bởi vũ khí chống bức xạ hoặc các đòn đánh chính xác.

Pechora-2M thay bệ phóng 5P73 cố định với 4 ray phóng bằng bệ phóng 2 ray đặt trên khung gầm xe tải hạng nặng 6x6. Việc giảm số ray phóng nhằm bảo đảm độ ổn định khi bệ phóng được đặt trên phương tiện cơ động.

Không chỉ bệ phóng, radar theo dõi, hệ thống điều khiển hỏa lực và các thành phần khác cũng được bố trí trên những khung gầm có khả năng di chuyển thay vì phụ thuộc vào phương tiện kéo.

Ấn Độ cũng đang duy trì Pechora

Ấn Độ hiện vẫn vận hành và nâng cấp các hệ thống Pechora của mình. Năm 2016, Bộ Quốc phòng nước này phát hành gói thầu trị giá 272 triệu USD để số hóa 16 hệ thống Pechora.

Gói thầu chỉ dành cho các công ty Ấn Độ, phù hợp với chính sách "Sản xuất tại Ấn Độ". Đến năm 2020, hợp đồng trị giá 591,3 crore rupee được trao cho Alpha Design Technologies Ltd (ADTL).

Tập đoàn Almaz-Antey của Nga là nhà sản xuất thiết bị gốc của hệ thống Pechora. Các quan chức Ấn Độ khi đó cho biết các doanh nghiệp quốc phòng Nga có xu hướng hợp tác thông qua những thực thể nhà nước của Nga, qua đó hạn chế sự tham gia trực tiếp của các công ty Ấn Độ với tư cách nhà sản xuất thiết bị gốc.

Mục tiêu của chương trình Ấn Độ chủ yếu là hiện đại hóa hệ thống điện tử và cơ khí hiện có, thay vì thiết kế lại toàn bộ kiến trúc của Pechora.

Quá trình nâng cấp bao gồm tân trang và số hóa radar dẫn đường tên lửa, đồng thời tích hợp hệ thống với Hệ thống Chỉ huy và Kiểm soát Không quân Tích hợp (IACCS) của Không quân Ấn Độ.

ADTL cũng thay thế các linh kiện điện tử cũ bằng linh kiện bán dẫn và bộ xử lý kỹ thuật số hiện đại, đồng thời cải tiến bảng điều khiển vận hành cùng nhiều thành phần khác.

Chương trình của Ấn Độ không thay đổi đáng kể khả năng cơ động của Pechora. Hệ thống vẫn giữ bệ phóng 5P73 bốn ray đặt trên mặt đất và phương thức vận chuyển kéo theo cấu hình ban đầu .Đây là điểm khác biệt đáng chú ý so với Pechora-2M của Nga.

Cơ động trở thành yếu tố quan trọng

Một hệ thống phòng không cố định có thể phát huy hiệu quả khi được sử dụng để bảo vệ những mục tiêu có giá trị cao như căn cứ không quân, trạm radar hoặc các cơ sở quân sự.

Trong chiến sự hiện đại, khi vũ khí dẫn đường chính xác ngày càng phổ biến, chính những hệ thống phòng không cố định cũng có nguy cơ trở thành mục tiêu ưu tiên.

Nỗ lực tấn công S-400 được triển khai bảo vệ căn cứ không quân Aadampur trong Chiến dịch Sindoor là một ví dụ cho thấy tầm quan trọng của khả năng cơ động. Với khả năng di chuyển hệ thống trước khi cuộc tấn công diễn ra, lực lượng phòng không có thể tăng khả năng sống sót trước các đòn đánh chính xác.

Điều này cũng lý giải vì sao việc đưa Pechora lên khung gầm cơ động có thể làm thay đổi đáng kể giá trị chiến thuật của một hệ thống vốn được thiết kế từ thời Liên Xô.

Pechora vẫn còn giá trị chiến đấu

Dù đã lỗi thời, Pechora không hoàn toàn mất đi giá trị trên chiến trường. Khi được kết hợp với cảm biến hiện đại, thiết bị điện tử mới và khả năng cơ động, hệ thống có thể có khả năng sống sót và tính hữu dụng cao hơn đáng kể.

Một trong những điểm đáng chú ý là khả năng theo dõi quang điện tử. Phương thức này cho phép phát hiện và bám bắt mục tiêu một cách thụ động mà không cần liên tục phát sóng radar, từ đó giảm nguy cơ bị vũ khí chống bức xạ phát hiện.

Cả chương trình hiện đại hóa của Nga và Ấn Độ đều chú trọng cải thiện năng lực quang điện tử.

Phiên bản nâng cấp của Ấn Độ sử dụng thiết bị điều khiển hỏa lực dựa trên hình ảnh nhiệt, trong khi Pechora-2M được trang bị thêm các kênh truyền hình và quang điện tử hồng ngoại/nhiệt.

Cảm biến ảnh nhiệt có thể phát hiện và theo dõi mục tiêu cả ngày lẫn đêm mà không phụ thuộc vào ánh sáng nhìn thấy, hiệu quả của công nghệ này vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi điều kiện khí quyển bất lợi.

Đáng chú ý, chương trình hiện đại hóa Pechora của Ấn Độ không tập trung thay đổi cơ bản tên lửa. Các báo cáo về chương trình này cho thấy New Delhi đánh giá tên lửa hiện có vẫn đáp ứng yêu cầu và ưu tiên số hóa, cải tiến radar, thông tin liên lạc, khả năng kết nối mạng cùng những thành phần khác.

Tên lửa dòng 5V27 có đầu đạn phân mảnh nặng khoảng 70 kg và sử dụng hệ thống điều khiển từ xa. Việc vẫn có thể khai thác loại tên lửa này là một trong những yếu tố khiến việc kéo dài tuổi thọ của Pechora trở nên đáng cân nhắc. Nga cũng có thể đang lựa chọn hướng đi tương tự vì nước này được cho là còn sở hữu một lượng lớn tên lửa dòng 5V27.

Nếu đúng như vậy, chương trình Pechora-2M cho thấy một hệ thống vũ khí cũ vẫn có thể tạo ra giá trị mới khi được kết hợp với cảm biến, thiết bị điện tử, khả năng cơ động và mạng lưới tác chiến hiện đại.

Xuân Minh