Mỹ và Nga, ai hưởng lợi trong xung đột Trung Đông?

Cuộc xung đột Trung Đông đã đẩy giá dầu lên cao

Từ những hóa đơn sưởi ấm tăng vọt tại các hộ gia đình ở Yorkshire thuộc nước Anh cho đến quyết định đóng cửa trường học nhằm tiết kiệm chi phí năng lượng tại Pakistan, những hệ lụy tài chính từ cuộc chiến tại Trung Đông đang hiện diện rõ nét và chân thực hơn bao giờ hết trên toàn cầu. Tác động từ các đòn đáp trả của Tehran, vốn được thiết kế một cách có chủ đích nhằm gây ra sự gián đoạn và thiệt hại kinh tế, có thể sẽ kéo dài dai dẳng thay vì chỉ là một cơn chấn động thoáng qua.

Đáng chú ý, sự phân bổ thiệt hại và lợi ích diễn ra vô cùng chênh lệch giữa các khu vực. Song song với một danh sách dài những quốc gia đang đối mặt với nguy cơ khủng hoảng nặng nề, vẫn có một số ít bên đang thu về lợi ích khổng lồ từ sự xáo trộn này. Câu hỏi đặt ra là, họ là ai trong bàn cờ năng lượng đầy biến động hiện nay?

Lợi thế bất ngờ: Nga, Na Uy và Canada hưởng lợi

Bất chấp mọi nỗ lực và các khoản đầu tư khổng lồ nhằm chuyển đổi sang năng lượng tái tạo trong nhiều năm qua, nền kinh tế thế giới vẫn phụ thuộc sâu sắc vào huyết mạch dầu mỏ và khí đốt. Đương nhiên, những quốc gia sở hữu trữ lượng dồi dào thường nắm giữ chìa khóa của sự giàu có, lý giải vì sao dầu thô luôn được ví như "vàng đen". Theo quy luật thông thường, khi giá cả leo thang, các nhà sản xuất thường bỏ túi những khoản lợi nhuận kếch xù, trong khi người tiêu dùng phải gánh chịu thiệt hại trực tiếp. Tuy nhiên, cú sốc giá năng lượng lần này mang một màu sắc hoàn toàn khác biệt.

Trung Đông vẫn luôn là trái tim của nguồn cung năng lượng toàn cầu, với eo biển Hormuz đóng vai trò như động mạch chủ yếu. Tình trạng tắc nghẽn thực tế cùng với các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng trong khu vực đã giáng những đòn nặng nề vào các nhà sản xuất Vùng Vịnh như Qatar và Saudi Arabia. Điều này xảy ra khi Tehran chủ đích nhắm vào các đồng minh của Mỹ nhằm gây áp lực. Khi khách hàng hoảng loạn tìm kiếm các nguồn cung cấp thay thế trên thị trường, những quốc gia như Na Uy và Canada lại bất ngờ giành được lợi thế lớn.

Nhìn lại giai đoạn sau khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraine vào năm 2022, khi nhiều nước châu Âu tìm cách thoát khỏi sự phụ thuộc vào khí đốt của Moscow, Na Uy đã nhanh chóng tăng cường sản xuất và tận dụng triệt để cơ hội này để gia tăng doanh thu. Cùng lúc đó, Bộ trưởng Năng lượng Canada Tim Hodgson đã rất nhanh nhạy khi định vị quốc gia của mình là một nhà sản xuất năng lượng ổn định, đáng tin cậy, dễ dự đoán và hoạt động dựa trên các giá trị cốt lõi chung với phương Tây. Dù vậy, vẫn còn nhiều hoài nghi từ giới phân tích về khả năng thực tế của hệ thống đường ống và hạ tầng tại Canada trong việc gia tăng sản lượng đủ nhanh để đáp ứng nhu cầu khổng lồ của thị trường.

Thay vào đó, Nga mới chính là bên có khả năng giành được thắng lợi lớn nhất từ sự hỗn loạn này. Khi Washington buộc phải nới lỏng các quy định nhằm giảm bớt tình trạng khan hiếm nguồn cung toàn cầu, doanh số bán dầu thô của Nga sang thị trường Ấn Độ đã chứng kiến mức tăng vọt tới 50%. Một số ước tính chỉ ra rằng Moscow có thể thu thêm 5 tỉ USD (tương đương 3,7 tỉ bảng Anh) tính đến cuối tháng 3, và hoàn toàn có khả năng hướng tới một năm đạt doanh thu liên quan đến nhiên liệu lớn nhất kể từ năm 2022.

Quyết định của Mỹ có nguy cơ trao cho Moscow một món hời tài chính khổng lồ, đánh đổi bằng chính thị phần và lợi ích của các quốc gia Vùng Vịnh. Bên cạnh đó, các quốc gia xuất khẩu than lớn như Indonesia cũng đang đứng trước một cơ hội kinh tế vô cùng hấp dẫn khi một số nước buộc phải quay lại tăng cường sử dụng than để phát điện, kéo theo sự tăng giá mạnh mẽ của loại nhiên liệu truyền thống này.

Gánh nặng đè lên vai các cường quốc tiêu thụ: Mỹ và châu Âu

Vậy tình hình của nước Mỹ thì sao? Tổng thống Donald Trump từng tuyên bố rằng khi giá dầu tăng, Mỹ sẽ "kiếm được rất nhiều tiền". Dĩ nhiên, các nhà sản xuất dầu mỏ nội địa của Mỹ có thể thu về hàng chục tỉ USD doanh thu tăng thêm trong năm nay nếu giá dầu thô tiếp tục duy trì ở mức cao như hiện tại. Thế nhưng, điều đó không hề biến toàn bộ nền kinh tế Mỹ trở thành bên chiến thắng ròng trong cuộc xung đột này.

Nguyên nhân thứ nhất xuất phát từ việc một số nhà sản xuất năng lượng khổng lồ của Mỹ đang chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi sự gián đoạn tại Trung Đông. Điển hình như Tập đoàn ExxonMobil, các hoạt động khai thác của họ tại trung tâm công nghiệp Ras Laffan của Qatar đã bị đình trệ từ đầu tháng 3. Khu vực này hiện đã hứng chịu các đợt tấn công bằng tên lửa của Iran, gây ra những thiệt hại diện rộng. Nguyên nhân thứ hai nằm ở giới hạn của năng lực sản xuất nội địa. Sau nhiều năm phải cắt giảm công suất do giá bán buôn sụt giảm trong quá khứ, phần lớn các nhà sản xuất dầu đá phiến của Mỹ hiện nay không thể tăng tốc sản lượng một cách nhanh chóng để bù đắp sự thiếu hụt trên toàn cầu.

Quan trọng nhất, xét trên bình diện tiêu thụ bình quân đầu người, người Mỹ chính là những đối tượng sử dụng dầu mỏ và khí đốt nhiều nhất hành tinh. Từ việc bật tối đa lò sưởi để chống chọi với mùa đông khắc nghiệt ở vùng Trung Tây, cho đến việc đổ đầy bình xăng phục vụ cho những chuyến du lịch đường dài vào mùa hè, họ hoàn toàn phơi mình trước những biến động giá cả của nhiên liệu hóa thạch. Các chuyên gia kinh tế tại Oxford Economics đã đưa ra lời cảnh báo nghiêm khắc rằng nếu giá dầu vọt lên mức 140 USD mỗi thùng và duy trì ở ngưỡng đó, nền kinh tế lớn nhất thế giới sẽ đối mặt với nguy cơ thu hẹp nghiêm trọng.

Tất nhiên, người Mỹ không hề đơn độc trong sự tổn thương này. Việc người tiêu dùng châu Âu và Anh quốc phụ thuộc sâu sắc vào lượng khí đốt nhập khẩu tạo ra những rủi ro cực lớn đối với tốc độ tăng trưởng kinh tế. Áp lực này sẽ thể hiện rõ nét qua làn sóng lạm phát. Những diễn biến trên thị trường trong vài tuần qua có thể cộng thêm khoảng 0,5% vào tỷ lệ lạm phát chung vào cuối năm nay nếu tình trạng này kéo dài, khi chi phí năng lượng gia tăng bắt đầu lan rộng và thẩm thấu sang các mặt hàng thiết yếu khác như phân bón nông nghiệp và cước phí vận tải biển.

Tin tốt là nhờ nỗ lực nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng trong những thập kỷ qua, phương Tây nhìn chung đã có sức chống chịu tốt hơn trước các cú sốc giá so với quá khứ. Dù vậy, với việc dầu và khí đốt vẫn chiếm hơn một nửa lượng năng lượng tiêu thụ tại Anh, giới tài xế, các hóa đơn sưởi ấm hộ gia đình và những ngành tiêu thụ nhiều năng lượng như sản xuất công nghiệp vẫn luôn trong trạng thái dễ bị tổn thương nhất.

Mức độ tác động cuối cùng phụ thuộc rất lớn vào định hướng giá cả trong tương lai cùng với các phản ứng từ phía chính phủ, một chủ đề đang gây ra nhiều tranh luận nảy lửa. Không có gì ngạc nhiên khi nhiều cơ quan chức năng ngần ngại tính đến các gói cứu trợ quy mô lớn nhằm hỗ trợ người dân, bởi bản thân nền tài chính của các quốc gia này cũng đang chịu áp lực nợ nần nặng nề. Phản ứng tiêu cực của thị trường trái phiếu trước rủi ro lạm phát đe dọa sẽ chất thêm hàng tỉ USD chi phí trả lãi lên vai các chính phủ.

Cơn khát năng lượng tại châu Á và rủi ro lan truyền toàn cầu

Mối đe dọa trực tiếp và hiện hữu nhất tự nhiên đổ dồn vào những khách hàng quen thuộc của các dòng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng chảy về phía Đông qua eo biển Hormuz. Châu Á hiện đang nhập khẩu 59% lượng dầu thô từ Trung Đông, riêng Hàn Quốc có tỷ lệ phụ thuộc lên tới 70%. Khi giá cổ phiếu tại các thị trường này lao dốc không phanh vì lo ngại về sự gián đoạn và chi phí vận hành tăng cao, các chính trị gia cũng đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về rủi ro chí mạng đối với ngành công nghiệp sản xuất chip của đất nước.

Cần biết rằng Hàn Quốc hiện đang sản xuất hơn một nửa số lượng chip nhớ của toàn thế giới, một ngành công nghiệp đòi hỏi nguồn điện năng khổng lồ và cực kỳ ổn định. Ở những nơi khác kém phát triển hơn, việc phân phối nhiên liệu theo khẩu phần, áp dụng tuần làm việc bốn ngày và đóng cửa các cơ sở giáo dục là một vài trong số những biện pháp khẩn cấp, khắc nghiệt đang được triển khai tại các quốc gia như Sri Lanka, Bangladesh và Philippines nhằm duy trì sự tồn tại.

Tuy nhiên, những nền kinh tế tiêu thụ năng lượng khổng lồ nhất lục địa này dường như đã được che chắn phần nào nhờ vào sự chuẩn bị kỹ lưỡng và các bước đi ngoại giao khôn khéo. Trung Quốc đang nắm giữ nguồn dự trữ chiến lược tương đương với nhu cầu sử dụng trong nhiều tháng và theo nhiều báo cáo, Bắc Kinh đã âm thầm tăng cường thu mua nhiên liệu từ Iran. Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại Ấn Độ, khi quốc gia đông dân nhất thế giới này tranh thủ khoảng thời gian "đèn xanh" tạm thời từ các lệnh cấm vận nới lỏng để xoay trục mạnh mẽ sang nguồn cung giá rẻ từ Nga.

Chính xác những gì sẽ xảy ra tiếp theo hoàn toàn phụ thuộc vào những diễn biến quân sự trong tương lai của cuộc xung đột này. Thế nhưng, có một điều chắc chắn là khi hoạch định chiến lược trước khi bắt đầu các cuộc tấn công vào Iran, giới chức Mỹ khó có thể lường trước được toàn diện những hậu quả kinh tế đan xen phức tạp này. Nếu cuộc chiến tiếp tục kéo dài, rủi ro sẽ lớn hơn rất nhiều. Thiệt hại sẽ lan rộng từ từng quốc gia cụ thể, tạo ra sự lây lan và những hiệu ứng tràn ngập trên quy mô toàn cầu, đe dọa phá vỡ chuỗi cung ứng và định hình lại cấu trúc của nền kinh tế thế giới trong một thời gian dài.

Bùi Tú