Lệnh 280 của Trung Quốc làm khó Việt Nam, hơn 2.500 mặt hàng vào tầm kiểm soát

Dù xuất khẩu rau quả của Việt Nam tăng gần 30% trong 5 tháng đầu năm 2026 và Trung Quốc tiếp tục là thị trường chủ lực, các doanh nghiệp đang đối mặt với thách thức mới khi từ ngày 1/6, Bắc Kinh chính thức áp dụng Lệnh 280 đối với 2.589 sản phẩm nông nghiệp nhập khẩu.

© Ảnh : TTXVN - Nguyễn Quang Duy.

Xuất khẩu rau quả Việt Nam tăng tốc hướng tới mốc 10 tỷ USD

Theo báo Chính phủ dẫn thông tin từ Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam trong 5 tháng đầu năm 2026 ước đạt 2,98 tỷ USD, tăng 29,4% so với cùng kỳ năm 2025.

Bên cạnh tăng trưởng về quy mô, cơ cấu xuất khẩu cũng có sự chuyển dịch tích cực khi tỷ trọng sản phẩm chế biến tăng từ 29,33% trong 4 tháng đầu năm 2025 lên 35,82% trong cùng kỳ năm nay, góp phần giảm sự phụ thuộc vào tính mùa vụ của trái cây tươi. Các mặt hàng xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc theo nghị định thư tiếp tục duy trì đà tăng trưởng ổn định. Trong đó, sầu riêng tươi và sầu riêng đông lạnh là sản phẩm dẫn đầu toàn ngành về giá trị xuất khẩu, chiếm 14,26% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả. Trong 4 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sầu riêng đạt 293,13 triệu USD, tăng mạnh 59,7% so với cùng kỳ năm trước.

Trung Quốc tiếp tục là thị trường xuất khẩu rau quả lớn nhất của Việt Nam, chiếm 49,5% tổng kim ngạch toàn ngành trong 4 tháng đầu năm. Theo Báo cáo Triển vọng Nông nghiệp Trung Quốc giai đoạn 2026-2035, sau giai đoạn cao điểm tiêu dùng dịp Tết, nhu cầu tại thị trường này có sự phân hóa rõ nét. Trong khi sức mua đối với một số mặt hàng phổ thông có xu hướng chững lại, các loại trái cây nhiệt đới như sầu riêng, dừa tươi, mít, nhóm sản phẩm Việt Nam có lợi thế về sản lượng, vẫn được người tiêu dùng ưa chuộng, bên cạnh các loại trái cây cao cấp như việt quất.

Nhờ đó, nhu cầu nhập khẩu trái cây nhiệt đới chất lượng cao của Trung Quốc tiếp tục duy trì đà tăng. Trong 4 tháng đầu năm 2026, nước này nhập khẩu rau quả và sản phẩm chế biến trị giá 8,04 tỷ USD, tăng 3,7% so với cùng kỳ năm trước. Các mặt hàng được nhập khẩu nhiều nhất gồm sầu riêng, chuối, thanh long và dừa tươi.

Đáng chú ý, Trung Quốc đã chi khoảng 1,7 tỷ USD để nhập khẩu gần 356,3 nghìn tấn sầu riêng, tăng 253,8% về lượng và tăng 207,2% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Thái Lan vẫn là nguồn cung lớn nhất với 288,55 nghìn tấn, trong khi Việt Nam đứng thứ hai với 62,88 nghìn tấn. Trong nhóm ba thị trường cung cấp rau quả lớn nhất cho Trung Quốc, nước này giảm nhập khẩu từ Chile nhưng tăng mạnh nhập khẩu từ Thái Lan và Việt Nam. Thị phần của Việt Nam trong tổng kim ngạch nhập khẩu rau quả của Trung Quốc tăng từ 11,71% lên 14,54%, còn Thái Lan tăng từ 18,44% lên 26,82%.

Chỉ trong vài năm, kim ngạch xuất khẩu rau quả Việt Nam đã tăng mạnh từ hơn 3,3 tỷ USD năm 2022 lên 8,5 tỷ USD năm 2025, trở thành một trong những điểm sáng của nông nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, đằng sau sự tăng trưởng ấn tượng này vẫn tồn tại những thách thức khi ngành hàng còn phụ thuộc vào một số mặt hàng chủ lực và một số thị trường lớn. Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, mục tiêu 10 tỷ USD không đơn thuần là một con số mà là cả một hành trình chuyển đổi.

“Trong nhiều năm, sản xuất nông nghiệp chủ yếu tập trung vào tăng năng suất và mở rộng diện tích. Nhưng khi nông sản bước ra thị trường quốc tế, các yêu cầu mới về phát thải thấp, truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và phát triển bền vững ngày càng trở nên khắt khe hơn”, bà Nguyễn Thị Thu Hương lưu ý.

Theo bà Hương, nếu không thay đổi căn cơ, nông sản Việt Nam có thể gặp khó khăn ngay trên thị trường nội địa và người nông dân dễ rơi vào "bẫy thu nhập trung bình". Hiện cả nước đã có 9.357 mã số vùng trồng và 1.381 cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu rau quả sang nhiều thị trường lớn như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Nhật Bản, Australia và Hàn Quốc.

Tuy nhiên, yêu cầu của các thị trường nhập khẩu ngày càng cao, thậm chí nhiều mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói đã bị thu hồi do vi phạm quy định của nước nhập khẩu. Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật lưu ý, xuất khẩu nông sản hiện nay phải đi đôi với việc tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu.

Nguy cơ rủi ro từ Lệnh 280 của Trung Quốc

Tuy nhiên, cùng với cơ hội mở rộng thị phần, doanh nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt với các yêu cầu quản lý ngày càng chặt chẽ từ phía Trung Quốc. Từ ngày 1/6/2026, Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) chính thức áp dụng Lệnh 280 đối với 2.589 sản phẩm thuộc 20 nhóm ngành nông nghiệp, bao gồm toàn bộ trái cây, rau tươi và nhiều loại gia vị như ớt, tiêu, quế.

Theo quy định mới, hàng hóa muốn thông quan bắt buộc phải có thư xác nhận của cơ quan có thẩm quyền, đồng thời mã số đăng ký doanh nghiệp nước ngoài phải trùng khớp hoàn toàn với thông tin trên tờ khai hải quan. Việc triển khai Lệnh 280 cho thấy phía Trung Quốc đang chuyển từ phương thức kiểm tra số lượng sang mô hình đánh giá rủi ro và kiểm dịch nghiêm ngặt hơn ngay tại cửa khẩu.

Cục Xuất nhập khẩu cho biết việc đánh giá rủi ro sẽ tập trung vào nhiều yếu tố như nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất - chế biến, điều kiện vận chuyển và bảo quản, lịch sử vi phạm cũng như mức độ phù hợp với thông lệ quốc tế. Đối với phần lớn thực phẩm nhập khẩu, doanh nghiệp phải đăng ký theo hình thức có thư giới thiệu từ cơ quan có thẩm quyền.

Ngày 13/5/2026, Cục Xuất nhập khẩu đã ban hành Văn bản số 500/XNK-NH gửi các địa phương và hiệp hội ngành hàng để thông tin về việc thực thi Lệnh 280. Trước đó, GACC cũng đã ban hành Thông báo số 27 ngày 18/3/2026 hướng dẫn triển khai các nội dung liên quan đến quy định này.

Theo ông Nguyễn Thanh Vân, Chủ tịch Hiệp hội Thương mại điện tử toàn cầu (VGEA), sau nền tảng từ Lệnh 248 và 249 được ban hành năm 2021 và có hiệu lực từ năm 2022, việc nâng cấp lên Lệnh 280 đang tạo thêm áp lực đối với doanh nghiệp xuất khẩu thực phẩm. Theo ông, những thay đổi mới không chỉ đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam nhanh chóng thích ứng về tiêu chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng, mà còn cần sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan quản lý để hỗ trợ doanh nghiệp tháo gỡ khó khăn trong hoạt động xuất khẩu.

Cục Xuất nhập khẩu nhận định từ nay đến cuối năm 2026, Trung Quốc vẫn là thị trường tiềm năng lớn đối với rau quả Việt Nam. Tuy nhiên, triển vọng tăng trưởng sẽ phụ thuộc đáng kể vào khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn GAP, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và duy trì tính minh bạch trong toàn bộ quá trình đóng gói, chế biến và xuất khẩu. Đây sẽ là yếu tố quyết định khả năng giữ vững và mở rộng thị phần của rau quả Việt Nam tại thị trường tỷ dân trong thời gian tới.