Điện hạt nhân Việt Nam: Thiết kế của Nga an toàn cả trăm năm

Đây là một trong những nội dung được tập trung thảo luận tại hội thảo khoa học "Phát triển điện hạt nhân vì tăng trưởng xanh và an ninh năng lượng quốc gia", do Ban Tuyên giáo Trung ương phối hợp Bộ Khoa học và Công nghệ, Tỉnh ủy Khánh Hòa tổ chức ngày 21/9 tại Khánh Hòa.

Công nghệ điện hạt nhân Nga được chuyên gia Việt Nam đánh giá là “rất tốt”

Theo đánh giá của các chuyên gia Viện Năng lượng, Bộ Công Thương, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đưa hai dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 vào cơ cấu nguồn giai đoạn 2030-2035, với tổng công suất dự kiến khoảng 4.000-6.400 MW. Đến năm 2050, Việt Nam tiếp tục xem xét bổ sung khoảng 8.000 MW điện hạt nhân.

Các nghiên cứu hiện sử dụng dải công suất khoảng 1.000-1.600 MW mỗi tổ máy để xem xét phương án vận hành và đấu nối. Thông số cụ thể sẽ được cập nhật sau khi công nghệ được lựa chọn chính thức.

Tại hội thảo, các đại biểu đều nhất trí cho rằng điện hạt nhân là nguồn điện công suất lớn, vận hành ổn định và phát thải carbon thấp, vừa góp phần bảo đảm công suất nguồn, an toàn hệ thống điện, vừa bổ trợ cho các nguồn năng lượng tái tạo có tính biến đổi như điện gió, điện mặt trời. Lựa chọn công nghệ và bảo đảm an toàn vì vậy là một trong những vấn đề được đặc biệt quan tâm.

Quang cảnh hội thảo. © Ảnh : TTXVN - Vũ Xuân Triệu

TS Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (Vinatom), đánh giá về công nghệ của Nga.

“Theo quan điểm của tôi và những người làm nghiên cứu trong lĩnh vực nghiên cứu an toàn, tôi thấy thiết kế của Nga, cụ thể Rosatom, đã được nước ta lựa chọn rất tốt, đã triển khai ở nhiều nước. Có rất nhiều hệ thống đảm bảo an toàn, chúng tôi phải nghiên cứu kỹ, rất chắc chắn, rất tốt. Đây là thiết kế rất tốt, vừa có an toàn thụ động, vừa an toàn chủ động, đảm bảo an toàn được cả trăm năm vận hành”, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam nêu ý kiến.

Theo TS. Thành, điện hạt nhân thế giới hiện phát triển theo hai hướng song song. Các lò nước nhẹ thế hệ III/III+ tiếp tục giữ vai trò xương sống của điện hạt nhân thương mại, trong khi nhóm công nghệ tiên tiến gồm sáu hệ khác nhau: lò nhanh làm mát bằng khí, lò nhanh làm mát bằng chì, lò muối nóng chảy, lò nhanh làm mát bằng natri, lò nước siêu tới hạn và lò nhiệt độ rất cao.

Một hướng khác được Việt Nam quan tâm là lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050 xác định yêu cầu hình thành nền tảng để tiếp thu, làm chủ công nghệ này.

Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) thường mô tả SMR là các lò phản ứng tiên tiến có công suất khoảng 300 MW điện cho một mô-đun. Tuy nhiên, theo TS. Thành, điểm quan trọng không nằm ở con số 300 MW mà ở khả năng chuẩn hóa, chế tạo lặp lại, xây dựng theo mô-đun và đưa từng phần công suất vào vận hành.

SMR đang chuyển từ ý tưởng sang các dự án thực tế, song mức độ trưởng thành của từng thiết kế rất khác nhau. Dữ liệu của OECD/NEA hiện theo dõi 129 thiết kế SMR, với sự khác biệt về tình trạng công nghệ, cấp phép, địa điểm, tài chính, chuỗi cung ứng và nhiên liệu.

Từ đó, TS. Trần Chí Thành đề xuất Việt Nam có thể đi theo hai hướng song song. Cụ thể, trước mắt chủ động hợp tác quốc tế để tiếp nhận những công nghệ SMR có mức độ trưởng thành cao; về dài hạn đầu tư cho nghiên cứu - phát triển, năng lực thẩm định, thiết kế trong nước, cơ quan pháp quy, nhân lực và công nghiệp.

TS Hoàng Sỹ Thân, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, cho rằng lựa chọn công nghệ cho Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 phải xem xét toàn bộ vòng đời, từ chuẩn bị đầu tư, xây dựng, vận hành đến tháo dỡ. Các tiêu chí cần bao gồm an toàn, môi trường, nhiên liệu đã qua sử dụng, chất thải phóng xạ, an ninh nhiên liệu, khả năng chống chịu khí hậu và mức độ phù hợp với hệ thống điện Việt Nam.

Theo ông Thân, cần ưu tiên công nghệ đã được kiểm chứng, thiết kế được chuẩn hóa, quản trị tốt tiến độ và hợp đồng, đánh giá độc lập tổng mức đầu tư và có cơ chế phân bổ rủi ro phù hợp.

Công nghệ chưa đủ, Việt Nam cần xây dựng năng lực quốc gia

TS Lê Chí Dũng, chuyên gia Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, cho rằng kinh nghiệm quốc tế cho thấy thành công của một chương trình điện hạt nhân không chỉ phụ thuộc vào công nghệ lò phản ứng mà còn nằm ở chất lượng hệ thống quốc gia quản lý công nghệ đó.

Thực tế Nhật Bản, Hàn Quốc và UAE là những trường hợp có điều kiện khác nhau. Trong đó, UAE xây dựng chương trình điện hạt nhân mới với sự hỗ trợ mạnh của chuyên gia quốc tế. Theo TS. Dũng, Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm UAE trong phân định rõ chức năng giữa cơ quan hoạch định chính sách, cơ quan pháp quy, chủ đầu tư và đơn vị vận hành, đồng thời xây dựng năng lực quản lý nhà thầu theo mô hình "khách hàng thông thái".

Tuy nhiên, chuyên gia lưu ý, “Việt Nam không thể sao chép nguyên trạng” mô hình phụ thuộc lớn vào nguồn lực tài chính và nhân sự nước ngoài của UAE mà cần xây dựng chiến lược nội địa hóa và đào tạo nhân lực phù hợp với điều kiện trong nước.

TS Dũng cũng đưa ra lộ trình tham khảo gồm ba giai đoạn, được hiểu là một khung dựa trên điều kiện chứ không phải lịch thời gian cứng. Cách tiếp cận này phù hợp với khái niệm "mốc" của IAEA, tức tập hợp các điều kiện chứng minh một giai đoạn đã được hoàn thành thành công, thay vì đơn thuần là một ngày cụ thể.

Cùng với lựa chọn công nghệ, các đại biểu cho rằng phát triển điện hạt nhân cũng là quá trình xây dựng năng lực quốc gia. Việt Nam cần đào tạo chuyên gia, kỹ sư và nhân lực kỹ thuật; nâng cao năng lực nghiên cứu, quản lý, thiết kế, chế tạo, xây dựng, vận hành, bảo dưỡng; thúc đẩy chuyển giao tri thức và từng bước phát triển công nghiệp hỗ trợ trong nước.

Về phía địa phương, với Khánh Hòa, nơi triển khai hai dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, những yêu cầu trên gắn trực tiếp với công tác chuẩn bị. Lãnh đạo tỉnh cho hay hiện đang tập trung giải phóng mặt bằng, bổ sung nhân lực và chuẩn bị các điều kiện cần thiết phục vụ dự án. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa Trịnh Minh Hoàng nhấn mạnh việc chuẩn bị hạ tầng phải đồng thời tính đến sự phát triển lâu dài của khu vực và đời sống người dân vùng dự án.

“Các công trình hạ tầng phục vụ dự án phải được nghiên cứu theo hướng đa mục tiêu, vừa bảo đảm yêu cầu của nhà máy vừa tạo năng lực phát triển cho phía Nam tỉnh và phục vụ lâu dài cho người dân. Tái định cư phải gắn với tạo sinh kế, việc làm, giáo dục, đào tạo nghề, y tế dịch vụ xã hội đồng bộ. Thành công của tái định cư không chỉ được đo bằng tiến độ bàn giao mặt bằng và đo bằng chất lượng cuộc sống và cơ hội phát triển của người dân sau khi tới nơi ở mới”, ông Trịnh Minh Hoàng nêu rõ.

Khánh Hòa cũng đề nghị xây dựng chương trình quốc gia về chuỗi cung ứng, công nghiệp hỗ trợ và đào tạo nhân lực điện hạt nhân ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án. Tỉnh mong muốn từng bước trở thành địa bàn đào tạo, nghiên cứu và hỗ trợ kỹ thuật về năng lượng, năng lượng nguyên tử.

Kết luận hội thảo, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Ngô Đông Hải cho rằng điện hạt nhân có vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng, giữ ổn định hệ thống điện và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Việc tiếp cận công nghệ hiện đại, học hỏi kinh nghiệm quốc tế và xây dựng văn hóa an toàn phải được đặt lên hàng đầu.

Theo ông, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, địa phương và các chủ đầu tư như Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN) sẽ là nền tảng để các dự án được triển khai đúng tiến độ và đáp ứng yêu cầu an toàn.

Thu Nguyễn