Đàm phán Mỹ - Iran vỡ trận, chiến sự lại cận kề?

Sau hơn 20 giờ thương lượng xuyên đêm tại Islamabad, Mỹ và Iran rời bàn đàm phán mà không đạt được thỏa thuận. Thất bại này làm lung lay hy vọng chấm dứt xung đột đồng thời phơi bày khoảng cách sâu sắc giữa hai bên, từ mục tiêu chiến lược đến cách tiếp cận. Trong thế giằng co hiện tại, câu hỏi lớn không còn là ai đúng, mà là ai đang thực sự nắm quyền chủ động.

Khoảng cách không thể lấp trong một đêm

Thế giới chứng kiến mặt trời lặn rồi lại mọc tại Islamabad, Pakistan và các bên đàm phán có một đêm trắng. Việc kết thúc mà không đạt được thỏa thuận là một cú giáng mạnh vào những hy vọng mong manh về việc tìm ra lối thoát cho cuộc khủng hoảng này.

Đây là những cuộc tiếp xúc có ý nghĩa đặc biệt lớn, là lần gặp cấp cao nhất giữa Mỹ và Iran kể từ sau Cách mạng Iran năm 1979. Chỉ riêng bối cảnh đó cũng đủ cho thấy mức độ cấp bách của tình hình, khi hai đối thủ lâu năm buộc phải ngồi lại với nhau trong một giai đoạn căng thẳng chưa từng có trong nhiều năm.

Theo CNN, bên trong phòng họp tại Islamabad, những gì diễn ra phức tạp hơn nhiều so với các tuyên bố công khai. Các tài liệu được trao đổi liên tục, chỉnh sửa qua nhiều vòng, từng chi tiết được cân nhắc kỹ lưỡng. Đó là dấu hiệu của một tiến trình đàm phán nghiêm túc, có chiều sâu, không đơn thuần mang tính hình thức.

Tuy nhiên, càng đi sâu, khoảng cách giữa hai bên càng lộ rõ. Không chỉ khác biệt về nội dung, hai bên còn khác cả cách tiếp cận và nhịp độ.

Phó tổng thống Mỹ JD Vance bước vào đàm phán với kỳ vọng tận dụng lệnh ngừng bắn 2 tuần để tìm ra một giải pháp rõ ràng, có thể công bố. Trong khi đó, Iran giữ cách tiếp cận quen thuộc, chậm rãi, thận trọng, không vội đưa ra cam kết mang tính ràng buộc.

Điểm nghẽn lớn nhất vẫn là chương trình hạt nhân. Washington yêu cầu một cam kết dứt khoát từ Tehran. Như ông Vance nhấn mạnh: “Thực tế rất đơn giản, chúng tôi cần thấy một cam kết rõ ràng rằng họ sẽ không tìm cách sở hữu vũ khí hạt nhân và cũng không theo đuổi các công cụ có thể giúp họ nhanh chóng đạt được điều đó.”

Ở phía ngược lại, Iran không chấp nhận từ bỏ quyền làm giàu uranium. Với Tehran, đây là chương trình gắn chặt với quyền tự chủ quốc gia và vị thế của Iran trong khu vực. Vì vậy, rất khó để họ chấp nhận từ bỏ.

Sự khác biệt này khiến hai bên dù có trao đổi liên tục vẫn không thể tiến gần tới một thỏa hiệp thực chất. Khi các lợi ích cốt lõi được đặt lên bàn, không bên nào sẵn sàng lùi bước và kết cục gần như đã được định hình ngay từ đầu.

Iran giữ nhịp chậm, thế chủ động dần lộ rõ

Sau khi rời Islamabad, ông Vance cho biết Mỹ đã đưa ra “đề xuất cuối cùng và tốt nhất”. Tuy nhiên, phản ứng từ phía Iran lại cho thấy một trạng thái hoàn toàn khác: Tehran không vội vàng, không chịu áp lực phải chốt thỏa thuận.

Một nguồn tin được Tasnim dẫn lời khẳng định: “Quyền quyết định hiện nằm trong tay Mỹ”, đồng thời nhấn mạnh rằng “Iran không vội”. Đây không phải là một phát biểu mang tính ngoại giao đơn thuần mà phản ánh cách Tehran nhìn nhận tương quan lực lượng hiện tại.

Các thành viên đoàn đàm phán Iran tại Pakistan ngày 11/4. Ảnh: Reuters

Iran tin rằng họ đang nắm trong tay những yếu tố đủ để kéo dài cuộc chơi. Trước hết là eo biển Hormuz, điểm nghẽn chiến lược của thương mại năng lượng toàn cầu. Bất kỳ biến động nào tại đây đều có thể khiến thị trường dầu mỏ rung chuyển, tạo áp lực lớn lên các nền kinh tế phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Đông.

Bên cạnh đó, chương trình hạt nhân tiếp tục là một “lá bài” quan trọng. Việc duy trì năng lực làm giàu uranium giúp Iran có đòn bẩy trong đàm phán, buộc đối phương phải cân nhắc giữa mục tiêu an ninh và rủi ro leo thang.

Nhà phân tích Ali Gholhaki, người có quan hệ gần với chính phủ Iran, cho rằng đàm phán đổ vỡ vì Mỹ đưa ra các yêu cầu vượt quá giới hạn. Ông viết rằng Washington yêu cầu “làm giàu uranium bằng 0”, yêu cầu chuyển gần 400 kg uranium ra khỏi lãnh thổ Iran và đòi “tự quản lý an ninh eo biển Hormuz theo các điều kiện của họ”. Ông kết luận: “Có vẻ như người Mỹ không đến để đàm phán!”

Từ góc nhìn của Tehran, việc không đạt thỏa thuận không phải là thất bại hoàn toàn. Ngược lại, đó có thể là một bước đi nằm trong chiến lược dài hạn, nơi Iran sẵn sàng chấp nhận kéo dài bế tắc để giữ vững các lợi ích cốt lõi.

Tuy nhiên, chiến lược này cũng tiềm ẩn rủi ro. Kéo dài đối đầu đồng nghĩa với việc nền kinh tế tiếp tục chịu sức ép từ các lệnh trừng phạt, trong khi nguy cơ xung đột quân sự luôn hiện hữu.

Cánh cửa đối thoại còn mở nhưng hẹp dần

Dù đàm phán không đạt kết quả, cả hai bên đều tránh những tuyên bố mang tính cắt đứt hoàn toàn. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, Esmaeil Baqaei, cho biết hai bên đã đạt được một số điểm chung, nhưng vẫn còn khác biệt ở “hai hoặc ba vấn đề then chốt”.

Thủ tướng Pakistan trao đổi với Chủ tịch Quốc hội Iran tại Islamabad. Pakistan rất tích cực làm trung gian hòa giải và nhấn mạnh “ngoại giao không bao giờ kết thúc”. Ảnh: Reuters

Ông nói: “Ngay từ đầu đã không nên kỳ vọng có thể đạt được thỏa thuận chỉ trong một phiên đàm phán. Tôi không nghĩ có ai thực sự kỳ vọng điều đó”.

Ông cũng nhấn mạnh rằng “ngoại giao không bao giờ kết thúc”, cho thấy Tehran vẫn để ngỏ khả năng tiếp tục đối thoại, dù tiến trình này có thể kéo dài và phức tạp hơn dự kiến.

Ở phía Mỹ, lập trường vẫn nhất quán. Tổng thống Donald Trump tiếp tục nhấn mạnh mục tiêu ngăn chặn Iran phát triển vũ khí hạt nhân, đồng thời để ngỏ các phương án gây sức ép nếu cần thiết.

Trong bối cảnh đó, lệnh ngừng bắn hai tuần trở thành khoảng thời gian mang tính quyết định. Nó vừa là cơ hội để nối lại đối thoại, vừa là giới hạn mong manh trước nguy cơ leo thang trở lại.

Người Iran xuống đường ăn mừng 'chiến thắng' sau lệnh ngừng bắn Hàng nghìn người đổ ra đường ở Tehran giữa đêm, hô vang khẩu hiệu sau khi Iran tuyên bố ngừng bắn vì đã đạt được chiến thắng trong cuộc chiến mà truyền thông Iran cáo buộc do Mỹ và Israel gây ra.

Minh Tuấn