BRICS chuẩn bị 'đường ray' thanh toán mới, thách thức vai trò của SWIFT

Tại hội nghị thượng đỉnh BRICS 2026 do Ấn Độ chủ trì, việc phát triển một hạ tầng thanh toán dựa trên các đồng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương tương thích lẫn nhau được xem là nội dung then chốt.

BRICS mở đường cho hệ thống thanh toán toàn cầu mới. Ảnh:Kitco

Cách tiếp cận này tránh những khẩu hiệu mang tính biểu tượng như “phi USD hóa” hay đồng tiền chung BRICS, nhưng cho phép các giao dịch thương mại được thanh toán trực tiếp giữa các đồng nội tệ của các nước thành viên, nhờ đó giảm sự phụ thuộc vào mạng lưới thanh toán SWIFT và đồng USD.

Thay vì đối đầu trực diện, BRICS lựa chọn xây “đường ray” mới, cho phép các quốc gia thanh toán thương mại trực tiếp bằng đồng tiền số của mình.

Trước những cú sốc như việc Nga bị loại khỏi SWIFT và hàng trăm tỷ USD của Ngân hàng Trung ương Nga bị phương Tây đóng băng, BRICS coi việc xây dựng một hệ thống thanh toán mới là yêu cầu chiến lược.

Sáng kiến mới không yêu cầu các nước thành viên từ bỏ chủ quyền tiền tệ hay trao quyền kiểm soát cho một cơ quan siêu quốc gia. Những đề xuất cũ theo hướng này từng vấp trở ngại vì sự khác biệt trong cơ chế kiểm soát lạm phát, kiểm soát vốn và lo ngại đồng nhân dân tệ của Trung Quốc sẽ chiếm ưu thế.

Hướng đi hiện nay thực dụng hơn, đó là kết nối tiền số của các ngân hàng trung ương hiện có như rupee số của Ấn Độ, nhân dân tệ số của Trung Quốc hay ruble số của Nga thông qua một hạ tầng chung.

Mỗi đồng tiền vẫn hoàn toàn thuộc chủ quyền quốc gia, nhưng có thể kết nối với nhau hiệu quả hơn trong thanh toán xuyên biên giới. Lợi ích từ hệ thống thanh toán mới rất rõ ràng: Giao dịch nhanh hơn, chi phí thấp hơn và giảm rủi ro bị phong tỏa tài sản hay trừng phạt tài chính.

Trong tiến trình này, vai trò của Ấn Độ đặc biệt nổi bật. Với tư cách nước chủ nhà và định hình chương trình nghị sự, quốc gia Nam Á đã thúc đẩy mạnh mẽ tính tương thích giữa các ngân hàng trung ương, phản ánh triết lý thanh toán số đã thành công trong nước thông qua Hệ thống Thanh toán Thống nhất (UPI).

Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ nhiều lần khẳng định rằng đồng rupee số không phải tiền mã hóa, cũng không phải bước đệm cho một liên minh tiền tệ, mà đơn thuần là phiên bản số của tiền mặt do nhà nước bảo chứng.

“Đặt những đường ray đầu tiên”

Quá trình hình thành hệ thống thanh toán BRICS mới được dự báo sẽ diễn ra theo hướng thận trọng và từng bước, bắt đầu từ việc tận dụng các cơ chế song phương hiện có trước khi mở rộng thành mạng lưới đa phương. Trong giai đoạn đầu, khối sẽ thử nghiệm kết nối thanh toán giữa Ấn Độ và Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) cùng với một số quốc gia khác.

Hệ thống UPI của Ấn Độ hiện đã tương thích với Nền tảng Thanh toán Tức thời (IPP) của UAE, cho phép chuyển tiền xuyên biên giới nhanh chóng và chi phí thấp. Hành lang thanh toán này được xem là mô hình đã được kiểm chứng, có thể làm khuôn mẫu kỹ thuật cho các đối tác BRICS khác.

Trong giai đoạn tiếp theo, việc mở rộng có thể tập trung vào các quốc gia sở hữu hệ thống thanh toán tức thời phát triển, như PIX của Brazil hoặc hạ tầng CIPS và nhân dân tệ kỹ thuật số của Trung Quốc.

Về dài hạn, BRICS đặt mục tiêu hình thành một nền tảng thanh toán thống nhất, cho phép giao dịch trực tiếp bằng đồng nội tệ của các nước thành viên trên cơ sở tự nguyện.

BRICS, ban đầu gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi, đã mở rộng trong những năm gần đây với sự tham gia của các quốc gia như UAE, Iran, Indonesia và một số nước khác. Việc khối ngày càng đa dạng về địa lý và lợi ích kinh tế khiến nhu cầu về một hạ tầng thanh toán chung trở nên cấp thiết hơn.

Con đường phía trước còn nhiều rào cản kỹ thuật và pháp lý, nhưng hướng đi ngày càng rõ ràng hơn: Trật tự tài chính đơn cực không sụp đổ trong một sớm một chiều, song BRICS - với Ấn Độ ở vị trí dẫn dắt - đang âm thầm đặt những viên gạch đầu tiên cho một lựa chọn khác..

Nguyễn Phương