Bí ẩn quyền lực giúp Iran trụ vững giữa khủng hoảng

Một người giơ ảnh Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei trong cuộc tuần hành tại Tehran

ngày 8/4. (Ảnh: AP)

Hơn 6 tuần kể từ khi được bổ nhiệm làm lãnh tụ tối cao mới của Iran, ông Mojtaba Khamenei vẫn chưa xuất hiện công khai.

Trong bối cảnh cuộc chiến đe dọa sự tồn vong của chế độ, sự vắng mặt của ông Mojtaba Khamenei đặc biệt gây chú ý. Thay vào đó, các tuyên bố của vị giáo sĩ 56 tuổi chỉ được đọc trên truyền hình quốc gia hoặc đăng trên mạng xã hội. Thậm chí, chính quyền còn sử dụng video tạo bằng AI để mô phỏng cảnh ông phát biểu, làm dấy lên đồn đoán rằng vị lãnh tụ mới có thể chưa điều hành được bình thường hoặc đang ở nước ngoài.

Trước đây, cha ông - cố Đại giáo chủ Ali Khamenei, hiện diện trong mọi quyết sách của Iran. Dưới thời ông, gần như tuần nào cũng có bài phát biểu, chỉ đạo hoặc những can thiệp được tính toán kỹ lưỡng.

Liệu ông Mojtaba Khamenei có thực sự nắm tình hình? Ông có đặt ra giới hạn và “lằn ranh đỏ” cho các nhà đàm phán? Hay vị trí lãnh đạo thực chất đang bị bỏ trống, và nếu vậy, ai mới là người ra quyết định?

Nhà nghiên cứu Ali Vaez - Giám đốc dự án Iran tại International Crisis Group, nhận định “dường như ông Mojtaba không ở trong trạng thái có thể đưa ra các quyết định quan trọng hoặc kiểm soát chi tiết đàm phán”, và ông “chỉ đang đóng vai trò phê duyệt cuối cùng những quyết định lớn mang tính tổng thể, chứ không phải các chiến thuật đàm phán”.

“Hệ thống chủ ý nhấn mạnh vai trò của ông Mojtaba nhằm tạo ra một ‘lá chắn’ trước những chỉ trích nội bộ… Ông Mojtaba gần như ‘mất tích’, nên việc gán quan điểm cho ông là cách che chắn tốt cho các nhà đàm phán Iran trước áp lực chỉ trích”, ông Vaez nói.

Giai đoạn mới

Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần khẳng định, kể từ khi cố Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei thiệt mạng, Iran đã trải qua thay đổi chế độ, và cho rằng đại diện đang đàm phán thay mặt Tehran hiện nay là “những người hợp lý”.

“Chúng tôi đang làm việc với những người khác hẳn trước đây”, ông Trump phát biểu tháng trước.

Hệ thống chính trị khép kín của Iran khiến việc tìm câu trả lời chính xác càng trở nên khó khăn. Nhưng ông Mojtaba Khamenei vắng mặt càng lâu thì càng nhiều câu hỏi sẽ được đặt ra.

Một trong những người sống sót sau chiến dịch không kích phối hợp của Mỹ và Israel nhằm vào giới lãnh đạo chính trị và quân sự Iran là Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf - trưởng đoàn đàm phán với Mỹ trong vòng đầu tiên tại Islamabad.

Vị cựu chỉ huy Vệ binh Cách mạng Hồi giáo hiện là một trong số ít chính trị gia Iran có thể làm việc cả với các nhà ngoại giao lẫn quân nhân.

Trong khi đàm phán ở bên ngoài để đảm bảo sự tồn tại của chế độ, họ phải đối mặt với một bộ phận dư luận trong nước vẫn hoài nghi việc đối thoại với Mỹ và muốn tiếp tục gây sức ép toàn cầu để đáp trả chiến dịch tấn công nhằm vào Iran.

Kể từ khi chiến tranh nổ ra, lực lượng này liên tục xuống đường thể hiện quan điểm. Đồng thời, họ cũng giám sát chặt chẽ từng bước đi của các quan chức.

“Đàm phán trước chiến tranh đã khó, giờ đây còn phức tạp hơn nhiều. Iran đang đối mặt với một hệ thống ngày càng phân tán, cứng rắn và mang tính ý thức hệ cao, coi khả năng trụ vững trong chiến tranh như một dạng chiến thắng mang tính thiêng liêng”, nhà nghiên cứu Danny Citrinowicz, công tác tại Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định.

Sau vòng đàm phán đầu tiên không đạt kết quả, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance nói rằng phái đoàn Iran phải quay về để xin phê duyệt từ lãnh tụ tối cao hoặc “một ai đó khác”.

Trước đây, bất kỳ thỏa thuận nào không có sự chấp thuận của lãnh tụ tối cao gần như không thể tồn tại trong hệ thống chính trị Iran. Tuy nhiên, dường như Iran đã bước sang một giai đoạn mới, khi sự ủng hộ công khai của lãnh tụ không còn là điều bắt buộc.

Sự vắng mặt của lãnh tụ khiến các chính trị gia Iran đối mặt với 2 áp lực: Vừa phải xử lý tác động từ các phát biểu công khai của ông Trump (được cho là gây hại cho đàm phán), vừa phải đối mặt với phe cứng rắn trong nước - những người coi mọi nhượng bộ với Mỹ là đầu hàng.

“Việc này cực kỳ khó khăn. Đó là dấu hiệu của thế tiến thoái lưỡng nan thực sự. Họ phải đi trên dây để cân bằng giữa áp lực trong nước và quốc tế”, nhà nghiên cứu Hamidreza Azizi tại Viện An ninh quốc tế tại Berlin nhận định.

Sự sắp xếp quyền lực “không chính thức” trong thời chiến, khi một số quan chức được nâng lên vị trí lãnh đạo, khiến ngay cả những người ủng hộ trung thành nhất cũng bối rối về việc ai thực sự là người ra quyết định.

Tuần trước, khi Ngoại trưởng Araghchi tuyên bố eo biển Hormuz mở cửa cho vận tải thương mại, ông hứng chỉ trích dữ dội vì bị cho là trao chiến thắng sớm cho Mỹ.

Tổng thống Masoud Pezeshkian cũng từng bị chỉ trích khi ông xin lỗi các nước Ả-rập láng giềng và tuyên bố sẽ không còn các cuộc tấn công nhằm vào họ.

Những chỉ trích này làm gia tăng đồn đoán về mâu thuẫn nội bộ. Tuy nhiên, sau khi ông Araghchi bị công kích, ông Ghalibaf lên truyền hình trấn an rằng bộ máy vẫn thống nhất.

“Chế độ của họ vẫn chưa thoát khỏi nguy hiểm. Đây vẫn là một cuộc chiến sinh tồn và họ có thể quay lại chiến tranh bất cứ lúc nào, nên chưa phải lúc để đấu đá nội bộ”, ông Vaez nhận định.

Hiện tại, việc lãnh tụ tối cao mới điều hành trong bóng tối có thể là điều hữu ích cho các chính trị gia kỳ cựu của Iran.

“Việc gán quan điểm cho ông, ngay cả khi ông không thực sự đồng ý, là một cách tốt để các nhà đàm phán tự bảo vệ trước những chỉ trích, khi không có ai phản bác”, ông Vaez nói.

Bình Giang