"Việc đó sẽ xảy ra vào tháng Tám". Thông điệp gì được khắc trên tấm bia đá bí ẩn của người Maya?

© AP Photo / Israel Leal

Bảng thông báo

Các cuộc khai quật gần thị trấn Nuevo Santa (bang Campeche) của Mexico bắt đầu từ năm 2015. Các nhà khảo cổ đã phát hiện ra một khu định cư của người Maya chưa từng được biết đến trước đây ở gần đó. Ban đầu, địa điểm này chỉ mang lại một vài hiện vật, chỉ có những mảnh gốm vỡ và tàn tích của rìu đá obsidian. Nhưng sau vài năm làm việc, các nhà khảo cổ đã thấy rõ quy mô của cuộc khai quật lớn hơn nhiều: cả một đô thị có lãnh thổ trải rộng khoảng một trăm km vuông.

Khi lội bộ xuyên rừng nhiệt đới, các nhà khoa học liên tục bắt gặp tàn tích của các công trình kiến trúc đồ sộ—các tòa nhà dân cư, đền thờ và cung điện.

Bia đá số 45. Mặt sau, mặt bên trái, mặt trước và mặt bên phải. © Ảnh : CC BY-NC 4.0/Kenichiro Tsukamoto, Octavio Q. Esparza Olguín, Daniel Salazar Lama,

PAEP/Stela 45. Back face, left side, front face, and right side

Địa điểm định cư này nhanh chóng được xác định. Dựa trên các biên niên sử của Tây Ban Nha và truyền thống địa phương, các nhà khoa học xác định đó là El Palmar, từng là một trong những trung tâm tôn giáo lớn nhất của người Maya. Mùa khai quật năm ngoái, một nhóm chuyên gia do Tiến sĩ Adriana Velázquez Morlet, Giám đốc Viện Khảo cổ học ở Campeche, dẫn đầu, đã quyết định tập trung vào đối tượng tâm điểm của khu phức hợp kiến trúc này: bàn thờ được người Maya sử dụng để thực hiện các nghi lễ linh thiêng.

Trong bán kính 30 mét, các công nhân đã khai quật được một tấm bia đá ấn tượng, cao ba mét rưỡi và nặng khoảng bốn tấn. Theo bà Morlet, hình dạng của cột đá cho thấy rõ nguồn gốc cổ xưa của nó.

Phương pháp định tuổi bằng carbon phóng xạ xác định tuổi của cột đá là hơn hai nghìn năm. Điều này có nghĩa là nó được dựng lên khoảng năm 300 trước Công nguyên, giai đoạn Tiền Cổ điển. Điều này phù hợp với những gì các nhà khoa học biết về El Palmar.

Vào thời điểm đó, tức là vào buổi bình minh của nền văn minh Maya, thành phố này đã hưng thịnh và trở nên hùng mạnh. Sau đó, nó dần suy tàn. Trong những thế kỷ tiếp theo, khi các trung tâm lớn khác—Chichén Itzá và Tikal—nổi lên, El Palmar đã bị lãng quên.

Tiến sĩ Adriana Morlet lưu ý rằng ngay cả ở giai đoạn sơ khai này, người Maya đã sử dụng những cấu trúc tương tự như các bảng quảng cáo hiện đại, nơi họ đăng tải các thông báo quan trọng, sắc lệnh của các vị vua và những thứ tương tự.

Tấm bia đá đã được gửi đến các nhà nhân chủng học và ngôn ngữ học để nghiên cứu.

Vén màn bí ẩn của tấm bia đá

Các chuyên gia đã phát hiện ra một số chữ tượng hình trên tấm bia đá. Việc giải mã chúng đòi hỏi rất nhiều nỗ lực, vì đá vôi mềm đã bị xói mòn bởi nước và gió qua hàng thiên niên kỷ.

"Chúng tôi đã sử dụng máy quét 3D độ chính xác cao. Nó cho phép thu thập các chi tiết với độ chính xác lên đến một phần mười milimét, - giáo sư Kenichiro Tsukamoto từ Đại học California, đồng giám đốc Dự án Khảo cổ El Palmar, cho biết trong cuộc phỏng vấn. - Sau đó, bằng cách sử dụng ánh sáng máy tính, chúng tôi đã chiếu sáng mô hình 3D thu được từ các góc độ khác nhau để làm sắc nét các đường viền của chữ tượng hình".

Cuối cùng, các nhà khoa học phát hiện ra rằng một số mảnh vỡ có chứa chữ tượng hình biểu thị các từ "vua", "quyền lực" và tên thành phố. Hơn nữa, một số cột mốc trong triều đại của nhà vua được liệt kê gần như sơ lược. Nhưng quan trọng nhất, một ngày tháng đã được khắc trên tấm bia đá. Tuy nhiên, ban đầu, các nhà khoa học không hiểu ngay đó là ngày nào.

Vấn đề là ở chỗ, người Maya cổ đại không chỉ sử dụng một mà là ba hệ thống lịch riêng biệt nhưng hoạt động đan xen như những bánh răng đồng hồ. Cả ba hệ thống này đã tạo ra một trong những hệ thống tính thời gian phức tạp và chính xác nhất lịch sử nhân loại.

Các hệ thống lịch của người Maya bao gồm:

Hệ thống đầu tiên : Tzolk'in (Lịch thiêng - 260 ngày): Đây là chu kỳ đan xen giữa 13 con số và 20 tên ngày khác nhau, được dùng chủ yếu vào mục đích tôn giáo, bói toán và đánh dấu các nghi lễ.

Hệ thống thứ hai: Haab' (Lịch dân sự - 365 ngày): Đây là hệ thống lịch dựa trên chu kỳ mặt trời, cực kỳ gần gũi với lịch hiện đại của chúng ta. Lịch này được chia thành 18 tháng (mỗi tháng 20 ngày) và 5 ngày cuối năm được coi là kém may mắn (được gọi là Wayeb).

Hệ thống thứ ba: Long Count - Trường niên kỳ. Hệ thống này ghi lại thời gian tuyến tính từ một điểm mốc cố định trong quá khứ (tương đương ngày 11 tháng 8 năm 3114 Trước Công nguyên). Nó được sử dụng để theo dõi các sự kiện lịch sử trọng đại và các chu kỳ vĩ đại kéo dài hàng nghìn năm.

Nếu các tính toán là chính xác, các nhà khoa học đã phát hiện ra niên đại sớm nhất được ghi trên lịch Maya. Trước đây, niên đại sớm nhất được ghi là năm 300 sau Công nguyên, được xác định trên một bức phù điêu ở Tikal.

Ngoài ra, các nhà khoa học đã phát hiện một chi tiết rất thú vị.

Những bước ngoặt mang tính cách mạng

Xung quanh bàn thờ được nhóm của bà Adriana Velázquez Morlet khai quật, sau đó các nhà khoa học đã tìm thấy mảnh vỡ của ba bàn thờ tương tự khác. Điều thú vị là chúng cũng chứa chữ tượng hình Maya.

"Kỹ thuật chế tác và cách khắc chữ tượng hình cho thấy chúng được tạo ra vào thời kỳ muộn hơn, - nhà khảo cổ học nhận xét. - Giả định của chúng tôi đã được xác nhận bằng phương pháp định tuổi bằng carbon phóng xạ. Các bàn thờ này được làm ra ít nhất một thế kỷ sau đó".

Các thông điệp được giải mã nói về một vị vua mới, một nghi lễ của thần báo đốm (nghi lễ này đóng vai trò cốt lõi trong lễ đăng quang của các vị vua) và một lần nữa bao gồm cả ngày tháng.

“Ngày tháng này đã được tính toán với độ chính xác gần đúng bằng cách sử dụng Hệ thống Long Count - Trường niên kỳ, - ông Tsukamoto giải thích. - Nhưng điều đáng chú ý nhất là ngày tháng đó không tương quan với chu kỳ của Mặt Trời và Mặt Trăng, cũng như với chu kỳ giao hội (synodic period) — khoảng thời gian một hành tinh xuất hiện trở lại ở cùng một vị trí trên bầu trời khi quan sát từ Trái Đất—những điểm tham chiếu thiên văn truyền thống của người Maya”.

Điểm khởi đầu của nó là triều đại của vị vua trước đó. Nhà nhân chủng học rút ra kết luận rằng, điều này cho thấy trong giai đoạn đầu phát triển, người Maya đã sử dụng niên đại tuyến tính, chứ không phải niên đại tuần hoàn.

Nếu vậy, có lẽ những lời bàn tán về ngày tận thế đã khuấy động dư luận 15 năm trước có cơ sở. Tuy nhiên, các học giả không muốn vội vàng đưa ra những kết luận như vậy. Còn rất nhiều việc phải làm. Có lẽ những bia đá từ El Palmar sẽ tiết lộ những bước ngoặt mới về nền văn minh Maya.