Những xu hướng sẽ định hình quỹ đạo Trung Đông năm 2026

Từ nguy cơ chiến tranh giữa Israel và Iran bùng phát trở lại cho đến những động lực đang thay đổi tại nhiều điểm nóng, vô số biến số chưa được giải quyết đang sẵn sàng định hình quỹ đạo của Trung Đông trong năm 2026, theo tờ The New Arab (TNA).

Israel và Iran: Thỏa thuận ngừng bắn mong manh

Một tòa nhà hư hại ở Israel hồi tháng 6 sau cuộc tấn công của Iran. Ảnh: The New York Times

Một diễn biến then chốt cần theo dõi là thỏa thuận ngừng bắn do Mỹ làm trung gian giữa Israel và Iran, vốn đã chấm dứt cuộc chiến kéo dài 12 ngày vào tháng 6-2025.

Dù thỏa thuận ngừng bắn nhìn chung vẫn được duy trì trong 6 tháng qua, lo ngại vẫn tồn tại rằng nó có thể sụp đổ trong những tháng tới. Đáng chú ý, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu gần đây được cho là đang muốn đề xuất Mỹ các phương án tấn công Iran lần nữa.

Mối đe dọa hạt nhân từ Iran, vốn từng là trọng tâm trong các lập luận của Israel và Mỹ nhằm tấn công Iran, nay phần lớn đã lùi khỏi vị trí trung tâm. Sự chú ý hiện gần như hoàn toàn tập trung vào năng lực tên lửa của Tehran.

Ngày 20-12-2025, Tổng tham mưu trưởng quân đội Israel - Trung tướng Eyal Zamir được cho là đã nói với Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ - Đô đốc Brad Cooper rằng Tel Aviv đặc biệt lo ngại về một cuộc diễn tập tên lửa gần đây do Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tiến hành, cho rằng hoạt động này có thể che giấu sự chuẩn bị cho một đòn tấn công bất ngờ.

Mô tả hỏa thuận ngừng bắn hiện tại là “cực kỳ mong manh”, TS Hussein Ibish, học giả thường trú cao cấp tại Viện Các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh, nói với TNA rằng “Israel đang rất nóng lòng nối lại chiến dịch ném bom nhằm vào Iran, và có thể tìm cách làm điều đó khá sớm, có lẽ trong nửa đầu năm 2026”.

Bầu không khí trong nội bộ Israel và thái độ chung của người dân đối với Iran là những yếu tố quan trọng.

TS Thomas Juneau tại Trường Cao học về Các vấn đề Công và Quốc tế thuộc ĐH Ottawa (Canada) cho rằng chính phủ của ông Netanyahu sẽ tận dụng cơ hội để làm suy yếu Tehran sau cuộc chiến 12 ngày đã cho phép Israel gây thiệt hại lớn bên trong lãnh thổ Iran.

Câu hỏi then chốt là liệu Nhà Trắng có chấp thuận đề xuất của ông Netanyahu nhằm thổi bùng lại xung đột hay không. Theo TS Juneau, tính cách “cực kỳ khó đoán” của Tổng thống Trump khiến việc dự báo vô cùng khó khăn.

TS Gökhan Ereli, Điều phối viên Nghiên cứu Vùng Vịnh tại ORSAM (trụ sở Thổ Nhĩ Kỳ), nhấn mạnh vai trò then chốt của Washington trong việc đưa Israel và Iran đi đến ngừng bắn.

Tuy vậy, ông cũng nhấn mạnh rằng các động lực căn bản của đối đầu Tel Aviv - Tehran vẫn còn nguyên, điều này dẫn tới lo ngại về nguy cơ xung đột tái diễn trong năm tới.

Bất định ở Dải Gaza

Các chuyên gia dự đoán rằng khả năng rất cao là trong năm 2026, người Palestine sẽ không đạt được một nhà nước độc lập, có chủ quyền.

Tuy nhiên, câu hỏi trung tâm cho năm tới là liệu “sáng kiến hòa bình” của ông Trump có được thúc đẩy hay sẽ sụp đổ hoàn toàn, nhường chỗ cho việc Israel nối lại chiến dịch quân sự ở Gaza.

Trong bối cảnh Israel gần đây vẫn tiếp tục các cuộc tấn công ở Gaza dù có đang có thỏa thuận ngừng bắn, giới quan sát lo ngại các hoạt động quân sự có thể tái diễn nếu Tel Aviv nhận được sự chấp thuận từ Washington.

Kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn tại Gaza có hiệu lực vào ngày 10-10, lực lượng Israel được cho là đã thực hiện hơn 730 vụ tấn công, bao gồm các cuộc không kích, pháo kích và nổ súng trực tiếp, khiến hơn 400 người Palestine thiệt mạng.

TS Juneau cho biết ông “rất bi quan” về tình hình tổng thể tại Gaza. “Israel không cho thấy bất kỳ dấu hiệu nào sẽ tiếp tục rút quân, Hamas khó có khả năng giải giáp, và các trụ cột khác trong kế hoạch hòa bình Trump, đặc biệt là lực lượng ổn định quốc tế, nhiều khả năng sẽ không trở thành hiện thực”- ông nói với TNA.

Thách thức với Syria hậu al-Assad

Khi Syria bước sang năm thứ 2 của kỷ nguyên hậu ông Bashar al-Assad, những tháng đầu năm 2026 sẽ cho thấy mức độ mà chính phủ của Tổng thống Ahmed Al-Sharaa có thể thiết lập ổn định dưới một mô hình nhà nước đơn nhất.

Hàng loạt thách thức có thể làm suy yếu tiến trình chuyển tiếp, bao gồm các cuộc không kích của Israel, nguy cơ tổ chức khủng bố Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) trỗi dậy trở lại, cũng như căng thẳng gia tăng giữa các cộng đồng thiểu số và chính quyền tại Damascus.

Triển vọng ổn định của Syria trong năm 2026 và xa hơn nữa sẽ phụ thuộc lớn vào sự ủng hộ từ các nước thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), Thổ Nhĩ Kỳ và các quốc gia châu Âu.

Kể từ khi chính quyền cũ sụp đổ, các cạnh tranh nội bộ trong GCC cũng như giữa Thổ Nhĩ Kỳ và một số quốc gia Ả Rập không làm Syria suy yếu. Trong năm đầu tiên sau khi ông al-Assad bị lật đổ, các nước vùng Vịnh và Ankara nhìn chung đã phối hợp chặt chẽ nhằm ngăn chặn sự sụp đổ của nhà nước Syria.

Các nước này đã vận động thành công Nhà Trắng dỡ bỏ các lệnh trừng phạt với Syria. Dù vậy, trong năm tới, kịch bản tái diễn cạnh tranh giữa các nước vùng Vịnh hoặc giữa Thổ Nhĩ Kỳ và các thủ đô Ả Rập có thể định hình lại các mối quan hệ này.

“Chiến thắng của Saudi Arabia trước Israel trong việc thuyết phục Mỹ chấp nhận một Syria mới là một thành tựu ngoại giao đáng chú ý. Tuy nhiên, chính quyền ông Trump đang muốn tìm cách rút lực lượng Mỹ khỏi Syria. Vụ tấn công của IS khiến công dân Mỹ thiệt mạng tại Syria có thể đảo ngược xu hướng đó” - theo TS Ibish.

Cạnh tranh UAE - Saudi Arabia: Canh bạc lớn tại Sudan và Yemen

Cuộc cạnh tranh giữa Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Saudi Arabia nhằm giành vai trò lãnh đạo khu vực nhiều khả năng sẽ gia tăng trong năm 2026, với Sudan và miền nam Yemen nổi lên như những đấu trường then chốt.

Khi sự chú ý của thế giới đổ dồn vào Sudan sau các vụ thảm sát của Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF) tại El-Fasher vào cuối tháng 10, Abu Dhabi phải đối mặt sự soi xét ngày càng lớn từ phương Tây vì hậu thuẫn lực lượng bán quân sự này.

Ngược lại, Saudi Arabia lại thể hiện lập trường ủng hộ hơn đối với Quân đội Sudan (SAF), đặt hai nền quân chủ Ả Rập vùng Vịnh vào thế đối đầu trong cuộc xung đột bùng phát từ tháng 4-2023. Một trong những động cơ khiến UAE trang bị vũ khí cho RSF là mong muốn khẳng định một chính sách đối ngoại ngày càng tự chủ tại Biển Đỏ và Sừng châu Phi, qua đó làm nổi bật việc Abu Dhabi theo đuổi lợi ích độc lập với Riyadh và các thủ đô Ả Rập khác.

Trong bối cảnh này, giới chức tại Riyadh coi một thiết chế quân đội quốc gia như SAF là lựa chọn vượt trội so với một lực lượng dân quân như RSF, vốn bị đánh giá là khó lường, yếu kém về thể chế và thiếu tính chính danh chính trị.

Song song đó, tại miền nam và miền đông Yemen, Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam (STC) do UAE hậu thuẫn đã kiểm soát gần như toàn bộ lãnh thổ nằm ngoài khu vực do Houthis nắm giữ, được dự báo sẽ đóng vai trò trung tâm trong cuộc cạnh tranh ảnh hưởng giữa Abu Dhabi và Riyadh.

Nếu kịch bản này diễn ra, miền bắc Yemen có thể được củng cố dưới một thực thể nhà nước sơ khai của Houthis do Iran hậu thuẫn, trong khi miền nam tập hợp quanh một thực thể do UAE chống lưng, qua đó trên thực tế gạt Riyadh ra bên lề.

Dù tình hình vẫn còn biến động và khả năng STC củng cố được những thành quả này vẫn chưa chắc chắn, năm 2026 nhiều khả năng sẽ chứng kiến Yemen ngày càng trở thành sân khấu cho các cuộc cạnh tranh nội bộ trong GCC, đặc biệt là giữa UAE và Saudi Arabia.

Chuyện gì tiếp theo?

Những xu hướng sẽ định hình Trung Đông vào năm 2026. Ảnh: TNA

Khi năm 2026 bắt đầu, Trung Đông bước vào một giai đoạn được định hình không phải bằng sự chắc chắn, mà bằng thế cân bằng mong manh giữa những tham vọng cạnh tranh, các xung đột chưa được giải quyết và những liên minh dễ đổ vỡ.

Trong bối cảnh đó, các cường quốc bên ngoài - bao gồm Mỹ, các tác nhân châu Âu và Thổ Nhĩ Kỳ - vẫn giữ vai trò then chốt, song khả năng của họ trong việc ổn định tình hình hoàn toàn không được bảo đảm.

Sau cùng, năm 2026 được dự báo sẽ là phép thử đối với sức bền của các quan hệ đối tác hiện hữu, hiệu quả của ngoại giao, cũng như năng lực của các chủ thể trong khu vực trong việc điều hướng một môi trường đầy biến động mà không rơi vào vòng xoáy xung đột mới, theo TNA.

Thảo Vy